Recensie

Hoe Stalin de Oekraïners liet creperen

Anne Applebaum

De hongersnood, waaraan in de Sovjet-Unie begin jaren dertig tenminste 5,5 miljoen mensen overleden, trof vooral Oekraïne. De Amerikaanse Ruslandkenner Anne Applebaum legt uit waarom.

‘De lucht was doortrokken van een lijkenstank die door de wind over heel Oekraïne werd verspreid.’ Aldus een ooggetuige over de lente van 1933. Vijfentachtig jaar geleden maakte een verschrikkelijke hongersnood in de Sovjet-Unie naar schatting 5,5 tot 6 miljoen dodelijke slachtoffers. Van dit drama hebben we nu een vollediger beeld dankzij het onlangs verschenen, excellent gedocumenteerde en geschreven Red Famine van Anne Applebaum (Washington, 1964), dat zich concentreert op de zwaarst getroffen regio, Oekraïne.

Weersomstandigheden speelden een rol en de oogst viel tegen. Meer nog kwam de ramp voort uit de chaos na de gedwongen collectivisatie van de landbouw, gedecreteerd door de Kremlintop onder leiding van Stalin. Het had met een sisser kunnen aflopen als de reserves waren aangesproken of buitenlandse hulp was aanvaard. Maar de steden en het leger moesten bevoorraad en de graanexport moest op peil blijven om de industrialisatie te bekostigen, vonden Stalin c.s.

De door de regering opgelegde excessieve quota leidden tot meedogenloze graanrequisities. Op voorzichtige verzoeken van Oekraïense functionarissen om mindering ging Moskou niet in. Stalin meende dat de boeren ‘sabotage’ pleegden door hun graan te verstoppen. Brigades trokken langs om de laatste restjes weg te halen, louter voor overleven bestemd. De nood dreef mensen tot extreem gedrag, zelfs kannibalisme. Ze bezweken bij bosjes, hele dorpen stierven uit. Pas in mei kwam er een klein beetje hulp, in de vorm van eerder geconfisqueerd graan: veel te weinig, veel te laat.

Vervalste statistieken

De buitenwereld mocht er niet van weten – officieel was er geen hongersnood. In het Westen luisterde men liever naar de door het Kremlin in de watten gelegde journalist Walter Duranty. ‘Russians Hungry But Not Starving’, luidde de kop van een artikel van zijn hand in The New York Times. Collega’s die probeerden de waarheid wél te achterhalen legden het tegen hem af. De overheid vervalste zelfs statistieken. Dit beeld bleef voortbestaan tot ver in de jaren tachtig.

Vooral Oekraïne werd getroffen. De boeren konden er geen kant op. Wegversperringen rond de steden en langs de grens en stationsbewaking verhinderden hen elders naar voedsel op zoek te gaan. Wie de stad toch bereikte, crepeerde er op straat, waarna de lijken werden afgevoerd.

In Oekraïne was het dodental aanzienlijk hoger dan elders in de Sovjet-Unie. Volgens Applebaum lanceerde Stalin er ‘een hongersnood binnen een hongersnood’. Ze komt uit op tegen de vier miljoen ‘bovengemiddelde’ doden, zo’n dertien procent van de Oekraïense bevolking. Alleen in relatieve termen was de sterfte in Kazachstan nog hoger. Daar kwamen volgens Applebaum zo’n anderhalf miljoen mensen om, vooral nomadische Kazachen, ruim een derde van de regionale bevolking.

Voor de bolsjewieken waren boeren kleinburgers die de socialistische opbouw in de weg stonden. Maar wilde Stalin ook in het bijzonder Oekraïne treffen? Zo buitenissig is dat idee niet. In 1956 zei Chroesjtsjov in zijn befaamde destalinisatie-rede half serieus dat zijn voorganger bij de volkerendeportaties eigenlijk de Oekraïners had willen meenemen, maar ze waren daarvoor te talrijk. In Oekraïne zelf is de politieke en historische wereld er inmiddels van overtuigd dat de hongersnood kunstmatig werd gecreëerd met als doel Oekraïne in het hart – de boeren – te treffen, het van zijn nationale wortels te beroven en in de Sovjet-mal te duwen.

In de jaren twintig, had het Kremlin juist een oekraïniseringskoers gevolgd. Net als andere nationale minderheden kregen de Oekraïners in ruil voor politieke loyaliteit eigen taal- en cultuurrechten en mochten ze zich laten besturen door hun eigen mensen. Aan dit beleid kwam ongeveer gelijktijdig met de hongersnood een einde. Stalin vreesde Oekraïne’s nationalisme, achterdochtig als hij was dacht hij Oekraïne zelfs te kunnen verliezen. Als reactie volgde een groeiende russificatie. Wie aan de oekraïnisering had meegewerkt, ook binnen de communistische partij, liep grote kans te worden vervolgd.

Na decennialange ontkenning is de hongersnood in het sinds 1991 onafhankelijke Oekraïne onder de naam Holodomor (‘hongermoord’) uitgegroeid tot een symbool om de natie te verenigen. Naast een museum in Kiev en een jaarlijkse nationale herdenkingsdag op de laatste zaterdag van november heeft elke zichzelf respecterende stad of dorp er wel een monument aan gewijd. Het parlement heeft de Holodomor officieel tot genocide op het Oekraïense volk verklaard, een kwalificatie die Oekraïne liefst ook internationaal erkend wil zien. Dat lukt niet zo – vooral Rusland is er op tegen.

Applebaum legt weliswaar uit dat de hongersnood geen misdaad was van ‘de Russen’ maar van de Sovjet-leiding en dat er ook veel Oekraïners bij betrokken waren. Maar als opvolgerstaat van de Sovjet-Unie beschouwt Rusland het Oekraïense beleid als anti-Russische politiek. President Poetin heeft net zo weinig op met Oekraïense soevereine rechten als de tsaren of Stalin. De rest van de wereld heeft echter ook moeite met de genocide-kwalificatie.

In haar boek komt Applebaum tot de conclusie dat de Holodomor inderdaad niet voldoet aan de enge juridische bepalingen van het VN-Verdrag uit 1948 inzake de Voorkoming en Bestraffing van Genocide. Die zijn, licht zij toe, destijds mede opgesteld door de Sovjet-Unie, die erop uit was het eigen massageweld daarbij buiten schot te laten. Maar laat je dit juridische kader los en kijk je naar de oorspronkelijke bedoeling van de ontwerper van het verdrag, Raphael Lemkin, dan past de Holodomor daar volgens haar perfect in.

Regeringsgezinde Russische historici zal Applebaum met haar standpunt niet overtuigen. Waarschijnlijk ook niet de complete Westerse historische wereld, afgaande op de zuinige recensie van Applebaums boek door Sheila Fitzpatrick, de moederkloek van hele ‘cohorten’ jonge onderzoekers van de sociale geschiedenis van de Sovjet-Unie. Zelf heeft Fitzpatrick eerder betoogd dat Stalin de boeren (Oekraïens of niet) wel zoveel mogelijk graan afhandig wilde maken, maar er niet bij voorbaat op uit was ze miljoenenvoudig te doden. Stalins vooropgezette vernietigingsbeleid ten aanzien van Oekraïne als natie waar Applebaum van overtuigd is, blijft zo een struikelblok. Maar hoe je de hongersnood van begin jaren dertig ook wilt noemen, hij valt hoe dan ook binnen de categorie massaterreur.

    • Marc Jansen