Een jaar na Schuldig : hoe staat het nu met de armoede in Noord?

Schulden

Het was een hit, de documentaireserie Schuldig, opgenomen in de Vogelbuurt in Amsterdam-Noord. De armoede kreeg een gezicht in de vorm van enkele bewoners die langdurig met camera werden gevolgd. Wat is er sindsdien aan hun situatie verbeterd? „Ik durf de deur weer open te doen.”

Foto Olivier Middendorp

‘Schiet op man, doe de deur dicht. het is hier stervenskoud.” Bij de Voedselbank in Amsterdam-Noord zit Carmelita ingepakt in een dikke sjaal en lange jas in een hoek. Ze is hier voor haar wekelijkse naaiclub, maar die gaat niet door omdat de verwarming kapot is. En dus hebben Carmelita en haar drie vriendinnen er maar een koffiekring van gemaakt. Ester Gould en Sarah Sylbing, de makers van de populaire documentaireserie Schuldig, een jaar geleden in zes delen te zien bij de NPO (Human), zijn er ook bij. „Wat wil je weten? Wat ik van Schuldig vond?” Ze kijkt Ester en Sarah aan. „Ik zou het nooit meer doen. Jullie hebben ongeluk naar mijn huis gebracht.”

Welkom in de Vogelbuurt, een jaar na het succes van de tv-serie Schuldig. Een buurt, ingeklemd tussen de Meeuwenlaan en de Adelaarsweg, waar eind 2016 miljoenen mensen wekenlang op bezoek waren door te kijken naar de documentaire. In de serie vertelden Ester en Sarah het verhaal van vier schrijnende huishoudens in schulden en de wereld van hulpverleners, instanties en de gemeente daar omheen. Een klein verhaal dat een groot verhaal vertelt. In Amsterdam hadden namelijk toen, en nu nog steeds, zo’n 80.000 huishoudens een groot risico op problematische schulden.

De Vogelbuurt is een wereld op zich ter grootte van een postzegel, waar weinig lijkt te zijn veranderd. In dierenwinkel Ambulia vertelt Dennis nog altijd vol trots over zijn duiven, terwijl zijn vader achterin de zaak wat klanten helpt. In de Voedselbank 100 meter verderop zit Carmelita met haar drie vriendinnen. Ron en Ramona, het stel dat met hun kinderen noodgedwongen werd uitgezet, wonen nog steeds op zolder bij haar ouders. De Vogelbuurt mag dan wel beroemd zijn geworden, dat wil niet zeggen dat alles is opgelost.

Meer klanten

En toch, wie goed kijkt ziet wel degelijk verandering. Loop alleen al door de dierenwinkel van Dennis. De schappen van Ambulia zijn allang niet meer zo leeg als een jaar eerder. Er is doorloop van klanten, de zaak is zelden stil. Het is voor bedrijven zelfs een maatschappelijk uitje geworden om naar Dennis te gaan. Voor dagjesmensen worden er fietstochten georganiseerd langs de dierenwinkel. Het Correspondentenuitje van de Volkskrant ging op bezoek bij „zijn Ambulia”. Nu bijna alle rekeningen zijn betaald „gaat het goed met de zaak”, zegt Dennis. En met zijn duiven. „Die zijn rustiger geworden. Net als ik.”

„Het is eigenlijk een wonder dat Dennis elke dag de kracht vond om nog naar zijn zaak te gaan”, vindt Sarah. Maar dat kan niet iedereen. Na afloop van hun serie hebben Ester en Sarah daarom hun bekendheid gebruikt om te pleiten voor systeemverandering. Zo lanceerden ze de debatreeks ‘Schuldig on Tour’. Ze gingen tientallen congressen af om te praten met incassobureaus, rechters, schuldhulpverleners en schuldeisers. Met journalist Jesse Frederik van De Correspondent lanceerden ze het manifest Schuldvrij, waarin ze de politiek oproepen met een integraal actieplan te komen.

Zaterdag komt daar de eerste aflevering van hun nieuwe radio-feuilleton Schuldig, de podcast bij. Daarin maken ze de stand van zaken op met alle hoofdpersonen uit de serie. Ze onderzoeken het landelijke beleid en praten met hoogleraren en politici over de noodzakelijke veranderingen.

Neem bijvoorbeeld Carmelita. „Zij is zo’n goed voorbeeld van waar het mis kan gaan”, vindt Ester. Carmelita, die in haar leven nog nooit een schuld had gehad, nam haar kleinkind in huis en moest van Bureau Jeugdzorg groter gaan wonen. Haar huursubsidie verviel, de twee kinderbedjes die ze kocht werden tóch niet vergoed en ze begon achter te lopen. Haar schuld steeg van 1.200 euro naar meer dan 8.000 euro. Nu wacht ze al jaren tot ze in de schuldsanering mag, maar leeft ze ondertussen van 30 euro per week.

„Het ergste hieraan”, zegt Will van Schendel, „is dat de macht bij de schuldeisers ligt”. Als directeur van maatschappelijk dienstverlener Doras begeleiden haar medewerkers mensen richting de schuldhulpverlening. Maar voordat iemand daar in komt, wordt er door de Kredietbank eerst een schikkingsvoorstel gedaan aan de schuldeisers. Bij Carmelita gebeurde dat in mei. Maar er komt maar geen reactie.

Carmelita zucht. „Ik neem Ester en Sarah niets kwalijk, maar het gaat niet meer zoals het vroeger ging.” Als de onderbroeken van Carmelita kapot zijn, moet ze haar bewindvoerder bellen. Iemand doneerde een bedrag aan alle hoofdpersonen uit de serie, maar zelf ziet ze er niks van. Het geld verdwijnt in een spaarpot. Ze krijgt kritiek van mensen die vinden dat ze geen duur televisie-abonnement mag, mensen die het raar vinden dat ze met haar Stadspas een keer „op cruise” naar Hoorn is geweest, of vinden dat ze er „bling bling” uitziet. „Maar omdat ik geen geld heb, hoef ik er toch niet als Swiebertje bij te lopen?”

Voor Carmelita was Schuldig eens, maar nooit meer. Maar ze ziet en merkt ook hoe Schuldig impact heeft gehad. „Ik weet dat Amsterdammers door de serie hulp hebben gezocht.” Dennis krijgt mensen op bezoek die vragen hoe ze bij de schuldhulpverlening terecht kunnen komen. Doras-bestuurder Will ziet hoe grote incassobureaus meer gaan samenwerken. Of Schuldig daaraan heeft bijgedragen? „Nee”, roept Will stellig. „Dat kómt door Schuldig.”

Je moet het ijzer smeden als het heet is, vindt ook wethouder Sociale Zaken Arjan Vliegenthart (SP). Schuldig heeft volgens hem de discussie uit de ideologische sfeer gehaald. Vliegenthart vindt dat we te vaak in twee kampen denken over schuld. „Of je vindt het ‘eigen schuld dikke bult’, óf je vindt dat mensen door het systeem ten onder gaan. Maar wie de serie zag, begreep dat schuldenproblematiek een gezicht heeft. En dat je daar gewoon iets mee moet.”

Ester en Sarah hadden ook graag de hulpverleners nog meer een gezicht willen geven. Maar veel medewerkers van Doras wilden liever niet in beeld. Het bleek daarnaast lastig om de enorme bak werk waar hulpverleners in zitten goed naar beeld te vertalen. Of het feit dat instanties tegen wetgeving aanlopen die schuldeisers de mogelijkheid biedt niet te reageren, en daarmee het schuldhulptraject enorm kunnen vertragen.

Ook Will kreeg achteraf dubbele reacties van haar medewerkers. Paul Scheerder, toenmalig directeur van die andere hulpverleningsinstantie in Noord, Het Leefkringhuis, werd neergezet als „held” en Doras als „bureaucratische instantie”. Volgens Will doet dat geen recht aan de werkelijkheid.

Wees er vroeg bij

Will onderzoekt momenteel hoe haar medewerkers meer maatwerk kunnen bieden. „Minder tijd besteden aan verantwoording, en meer de straat op”. En het allerbelangrijkste blijft er vroeg bij zijn. Vliegenthart probeert de systemen beter in te richten. Hij is blij dat bedrijven als Nuon nu bij de gemeente een melding maken als iemand twee maanden de rekening niet heeft betaald. Een „vroeg erop af”-team gaat dan op bezoek. Daarnaast is de gemeente een campagne gestart om schulden uit de taboesfeer te halen, omdat het nog steeds moeilijk blijft om mensen te bereiken. „Mensen zien de overheid als vijand”, zegt Vliegenthart, „en niet als bondgenoot. Het zal lang duren om dat beeld te keren.”

In het nieuwe regeerakkoord is naar Vliegentharts tevredenheid voor het eerst een schuldenparagraaf opgenomen. En ook Ester en Sarah zien hoe zowel linkse als rechtse partijen steeds meer de omvang van het probleem erkennen, zonder in morele discussies te vervallen. „Kijk bijvoorbeeld naar de kosten”, zegt Sarah. Een ontruimd gezin heeft vaak een huurschuld van een paar duizend euro, maar kost de samenleving een veelvoud. „Wil je dan echt ontruimen? Of wil je op een andere manier met schuld omgaan?”

Kloof arm-rijk wordt groter

Als we niet oppassen wordt de kloof tussen arm en rijk alleen maar groter, zegt wethouder Vliegenthart. „De welvaart van de stad klotst over het IJ, en dat is mooi, maar betekent ook dat de huren flink stijgen en de buurt duurder wordt.” De schuldenproblematiek moet dan ook hoog op de agenda blijven, vindt hij. Vliegenthart noemt het „retefrustrerend” dat een gezin als dat van Ron en Ramona, dat in de serie wordt uitgezet, nog steeds bij hun ouders op zolder wonen. Hij heeft ze uitgenodigd op de Stopera. Maar zolang Ron en Ramona niet onder bewind gaan, kan de gemeente niets doen. Daarom probeert hij ze over te halen. „Het is namelijk gewoon verdrietig. Punt.”

„De Vogelbuurt is overal”, merkt wethouder Vliegenthart op. „Bij mij achter in de Kolenkit. Of in Slotervaart, de Bijlmer, Holendrecht. Je zou daar probleemloos een nieuwe serie kunnen draaien.” Ook Doras-bestuurder Will hoopt dat Ester en Sarah een „Schuldig 2.0” maken. Verhalen genoeg. Afgelopen jaar nog, in februari, werd er toch weer een gezin met kinderen uitgezet. „Dat gebeurt in Amsterdam-Noord steeds minder gelukkig, maar in Amsterdam-Zuid zien we het nog volop gebeuren door de huisjesmelkers.”

Je zou de nieuwe podcastreeks van Ester en Sarah ‘Schuldig 2.0’ kunnen noemen, maar er komt geen nieuwe televisieserie meer. Wel onderzoeken ze een nieuw project: kansenongelijkheid in het onderwijs. En ze denken eraan om het ook nu weer op te nemen in Amsterdam-Noord.

Ondertussen komen ze ook al 10 jaar in de Vogelbuurt. „Het was spannend of de buurt ons na de serie nog zou accepteren. Maar bijna iedereen vindt dat we ze recht hebben gedaan.” Ester en Sarah houden de hoofdpersonen nog goed in de gaten en spreken ze vaak. Soms geven ze een cadeautje, of lenen ze een klein beetje geld uit. Dat wordt dan snel terugbetaald. Dennis is bijna schuldenvrij, en de in de serie ook prominente Ditte is dat helemaal. Voor Ron en Ramona is er eigenlijk niets veranderd, al zijn ze bezig met het stukje bij beetje afbetalen van enkele schulden.

En voor Carmelita? Wie haar zo ziet zitten, in het gebouw van de Voedselbank omringd door haar vriendinnen van de naaiclub, ziet hoe ze er het beste van maakt. Dansen. Gymmen. Soms een boottochtje. „Als er iemand is die snapt hoe je de voorzieningen moet gebruiken, is het Carmelita wel”, zegt Ester. „Bij elke nieuwe musical in het DeLaMar zit ze met haar Stadspas vooraan.”

Angst voor deurwaarder

Carmelita baalt ervan dat ze zolang moet wachten tot ze in de schuldsanering mag, maar ze heeft minder aan haar hoofd dan een jaar geleden. Neem alleen al de deurbel. Vrienden wisten dat ze bij Carmelita altijd drie keer moesten bellen, anders deed ze niet open uit angst voor de deurwaarder. Dat is nu anders. Als iemand aanbelt doet ze nu met vertrouwen open. „Mijn rugtas was zwaar”, zegt Carmelita. „Dat heb ik gedeeld met de wereld. Het was geen toneel. Het was de waarheid.”

Directe taal, geen mooipraterij. Misschien is dat ook wel de aantrekkingskracht van die Vogelbuurt, daar net over de Buikslotermeerpont, iets naar rechts. De schuldenproblematiek mag er dan nog lang niet weg zijn, „het is wel zo’n lekker rauwe Amsterdamse buurt”, vindt Ester. „Waar je nostalgisch kunt zeggen dat de mensen elkaar nog groeten.” Of, zoals Sarah elke aflevering in de voice-over begon: „De Vogelbuurt. Een dorp in een stad.”

Het radio-feuilleton ‘Schuldig - de podcast’ is vanaf zaterdag 25 november te beluisteren via www.nporadio1.nl. Meer informatie bij omroep Human.
    • Tim Wagemakers