De tiran zat thuis onder de plak

Zimbabwe

Dinsdag trad de Zimbabweaanse president Mugabe dan toch af. Zijn val is onlosmakelijk verbonden met zijn weinig geliefde vrouw. ‘Gucci Grace’ sleepte hem een decadent leven in en vervreemdde hem van zijn strijdmakkers.

President Robert Mugabe met zijn vrouw Grace op de viering van zijn verjaardag in 2016. Foto Tsvangirayi Mukwazhi/AP

Het is half twee dinsdagmiddag, 21 november 2017 als Robert Gabriel Mugabe zijn pen trekt en de handtekening zet die een einde maakt aan zijn 37 jaar aan de macht in Zimbabwe, als premier van 1980 tot 1987, daarna als president. Zijn volk en zijn partij weten nog van niets. In het centrum van Harare is een grote bijeenkomst van oppositieleiders, oorlogsveteranen en burgeractivisten bijeen in het Africa Unity Park, recht tegenover het parlement.

Binnenin het parlementsgebouw zijn de voltallige senaat en de nationale assemblee bijeen om te stemmen over een resolutie die de afzettingsprocedure tegen Mugabe moet beginnen. De president laat zich niet zien. Hij blijft in zijn luxe villa in de buitenwijk van Harare, Borrowdale Brooke. De minister van Defensie Sydney Sekeramayi is er ook. Zijn trouwe woordvoerder George Charamba. De directeur van de geheime dienst, Aaron Nhepera. De voormalige directeur van de Centrale Bank, Gideon Gono. En Grace Mugabe. Ze maken nog een foto samen. Mugabe heeft zijn ogen dicht, zoals hij steeds vaker in het openbaar te zien is geweest: half in slaap. Naast hem staart Grace diep in gedachten naar het tafeltje waar de getekende ontslagbrief ligt.

Het is genoeg geweest, zeggen de Zimbabweanen eensgezind op het volksfeest dat uitbreekt nadat de ontslagbrief naar het parlement is gebracht en aan de parlementsvoorzitter is overhandigd. „De kwelgeest is gevallen”, zingen ze. Maar als het lawaai op straat de dag daarna is uitgestorven, is er tijd voor grotere vragen: hoe kon het zover komen?

„Arme Robert”, zegt David Mushakwe, twaalf jaar lang agent in het landelijke politiekorps van Zimbabwe. „Hij kreeg zijn vrouw maar niet onder controle.” Mugabe mag in tal van afscheidsprofielen een tiran en een van Afrika’s laatste dinosaurussen worden genoemd, thuis heerste de dictatuur van Grace. Bijna de helft jonger dan haar echtgenoot sleepte ze de sobere Mugabe, een plattelandsjongen uit het dorp Kutuma, een leven in van overdadige luxe, corruptie, drank, drugs en fysiek misbruik.

Trouwerij van de eeuw

De val van Robert Mugabe is onlosmakelijk verbonden met de opkomst van Grace Mugabe. Ze werd geboren in het oerlelijke Zuid-Afrikaanse mijnstadje Benoni. Ze was het vierde kind van Zimbabweaanse migranten. Ze keerde terug naar het land van haar ouders, trouwde met een piloot en kreeg een baan in State House, het presidentieel paleis van Robert Mugabe. Dat was midden jaren tachtig. Mugabe was de hoop van Afrika en stond aan het hoofd van de grootste onderwijsrevolutie op het continent. Ook hij was nog getrouwd, met de Ghanese onderwijzeres Sally Hatfron. Maar zijn oog viel op Grace en ze begonnen een affaire. Ze kregen twee kinderen, nog voor ze gescheiden waren van hun wettelijke echtgenoten. Hatfron stierf in 1992. De piloot werd naar China gestuurd, als militair attaché. Robert en Grace trouwden in 1996. In de Zimbabweaanse pers werd het de trouwerij van de eeuw genoemd, maar op straat was Grace weinig geliefd.

Het echtpaar op een bijeenkomst van Mugabes (inmiddels ex-)partij ZANU-PF in de hoofdstad Harare, begin deze maand. Foto Philimon Bulawayo/Reuters

Eind jaren negentig gebruikt Grace regeringsgeld dat is vrijgemaakt voor huizen voor arme Zimbabweanen om een villa te bouwen met dertig slaapkamers, in de volksmond ‘Graceland’ geheten. Nadat begin 2001 duizenden witte boeren van hun land zijn verdreven, confisqueren de Mugabe’s het land van Eva en John Matthews, hoogbejaarde boeren.

In 2006 betrekken ze hun villa in Borrowdale Brooke, in Harare beter bekend als ‘het huis met het blauwe dak’. Het huis met 25 slaapkamers kost 26 miljoen Amerikaanse dollar. De aankoop volgt kort op Operatie Murambatsvina, waarin bulldozers de huizen van duizenden Zimbabweanen in de overvolle arme wijken rond Harare met de grond gelijk maakten. Het is een Pol Pot-achtige poging van Mugabe om de grote stad te ontdoen van oppositieaanhangers.

Vanaf de dag dat de Mugabes naar Borrowdale Brooke verhuizen is het hommeles in de buurt. „Grace wilde dat we allemaal vertrokken. Ze geloofde dat wij als buren haar privacy als first lady niet respecteerden. Alsof we geen betere dingen te doen hadden”, vertelt buurvrouw Vanessa Lewis. Twintig buren wordt gevraagd om hun huizen te verkopen. „Grace is degene die alles kapot heeft gemaakt. In het regime en in de buurt. Ze is niet erg populair”, zegt Lewis. Dit is het paradijs van de rijken van Zimbabwe, die de crisis van de afgelopen jaren wisten om te zetten in fortuin. Lewis runt een casino

De buren stappen naar de rechter en winnen. Het echtpaar laat kilometerslange hekken rond hun huis bouwen. Twee rijen dik. Niet ver van hun villa, op een heuvel, woont generaal Constantino Chiwenga, de man die vorige week soldaten naar het huis van Mugabe stuurde om hem en zijn vrouw onder huisarrest te plaatsen. Op het hek van de generaal prijkt de C van Constantino en de M van zijn vrouw Mary. Een pantserwagen en soldaten van de presidentiële garde houden de wacht. Chiwenga vocht zij aan zij met Mugabe in de oorlog tegen het witte regime van Ian Smith tot de onafhankelijkheid in 1980. Ze verbleven in dezelfde bush in buurland Mozambique. „Mugabe en de generaal waren lid van hetzelfde team. Het is dezelfde kliek”, zegt Lewis.

Cokebezit in Dubai

Alleen Grace komt tussen hen. Tot afgrijzen van de oude kameraden uit de onafhankelijkheidsstrijd is ze verslaafd aan de rijkdom. Gucci Grace wordt ze genoemd. Hun twee zoons laten zich fotograferen in Bentleys en Rolls-Royces. In Johannesburg worden ze hun appartement uitgezet wegens overlast. In Dubai worden ze gearresteerd op beschuldiging van cocaïnebezit. President Mugabe vliegt hoogstpersoonlijk naar Dubai om ze vrij te krijgen. Op drugsbezit staat in Dubai de doodstraf. In augustus is Grace in Zuid-Afrika aangeklaagd omdat ze een fotomodel op bezoek bij haar zoons heeft afgetuigd met een verlengsnoer. Het kantoor van de president ontkent aanhoudende verhalen in de Zimbabweaanse pers dat Grace ook de president slaat, in het openbaar en thuis.

Foto Jekesai Njikizana/AFP

Maar deze uitspattingen zijn niet de grootste zorg voor de generaals. Grace beledigt de oude strijdkameraden in het openbaar. Mugabes woordvoerder George Charamba lacht ze uit terwijl hij op hetzelfde podium zit. In september zegt ze dat haar echtgenoot spijt heeft dat hij Emmerson Mnangagwa ooit heeft benoemd tot vice-president. Mnangagwa was vier decennia Mugabes rechterhand.

Dat is het startschot voor een plan van de legerchefs om Mugabe ten val te brengen. De plannen worden besproken met regeringsofficials in China en Zuid-Afrika. Als de Mugabes deze week onder huisarrest worden geplaatst en ze onderhandelen over zijn aftocht, doet Mugabe, volgens bronnen van de Zuid-Afrikaanse Mail and Guardian een aanbod. Stuur Grace in ballingschap naar een ander land, en laat mij president blijven. De militairen weigeren. In plaats daarvan bieden ze hem aan in Zimbabwe te mogen blijven. Hun villa in Borrowdale Brooke en hun andere huizen mogen ze houden en ze zullen niet strafrechtelijk vervolgd worden voor misdaden begaan in zijn 37 jaar aan de macht.

Mugabe tekent.