De man die opstond tegen Merkel

Duitsland FDP-leider Christian Lindner, die zondag de formatie opblies, heeft een stijl die Duitsland niet gewend is.

FDP-leider Christian Lindner verlaat de coalitiegesprekken met Merkels CSU. Foto Michael Sohn/AP

Angela Merkel slaat niet meteen terug als iemand probeert haar te kleineren. Maar ze vergeet het ook niet. Dus kan het voor haar geen verrassing zijn geweest dat FDP-leider Christian Lindner geen gemakkelijke partner was in de onderhandelingen over een nieuwe regering.

Het was half oktober, en de verkennende formatiebesprekingen tussen Merkels CDU/CSU, de liberale FDP en de Groenen waren amper begonnen. Een ongebruikelijke combinatie – op landelijk niveau nog nooit vertoond – en het vertrouwen tussen de onderhandelaars met hun sterk verschillende achtergronden moest nog groeien.

De conservatieve leider van de Beierse CSU, Horst Seehofer, had bijvoorbeeld een verrassingsbezoek gebracht aan het partijkantoor van de Groenen. Het leidersduo van die partij, Cem Özdemir en Katrin Göring-Eckhardt, was vriendelijk lachend met hem op de foto gegaan. Kwestie van goede wil tonen – en de achterban voorbereiden op een coalitie die niet vanzelfsprekend was.

Lees ook: Argwaan zit Jamaica-coalitie in de weg

Maar wat deed Lindner? Hij loste een schot voor de boeg. Na het slechte resultaat van de CDU bij de verkiezingen in september had Merkel „duidelijk merkbaar aan gezag ingeboet”, zei hij tegen weekblad Stern.

En Lindner – als 38-jarige jong, zeker naar de maatstaven van de Duitse politiek – waagde het zelfs te zinspelen op het einde van het politieke leven van de kanselier (63, en al twaalf jaar aan de macht). „Ik verwacht binnen de CDU de komende vier jaar een debat over de opvolging van Merkel.”

Geen al te gewaagde voorspelling, was die van een buitenstaander gekomen. Maar voor een potentiële coalitiepartner was het een provocerende binnenkomer. En Lindner voegde er even nuchter als ondiplomatiek aan toe dat het „moeilijk te zeggen” is of Merkel de volle vier jaar wel zou kunnen volmaken.

Dit is Duitsland niet gewend

Lindner is een politicus van een andere generatie en met een andere stijl dan Duitsland gewend is. Hij trekt zich weinig aan van de heersende politieke cultuur in Berlijn, en gaat zijn eigen weg. Zoals Emmanuel Macron dat met veel succes in Frankrijk heeft gedaan en Sebastian Kurz in Oostenrijk. En hij richt zijn blik verder dan alleen op de komende vier jaar.

Zondagavond schokte de FDP-voorman velen in Duitsland door de formatie van een ‘Jamaica-coalitie’ op te blazen – zo genoemd omdat de kleuren van de partijen dezelfde zijn als die van de Jamaicaanse vlag: zwart (CDU/CSU), geel (FDP) en groen (Groenen). „Het is beter niet te regeren dan verkeerd te regeren”, zei Lindner rond middernacht tegen de wachtende pers, voor hij in de koude novembernacht verdween.

Lees meer over de crisis in Berlijn: FDP loopt weg bij onderhandelingen, Merkel in gevaar

En zo weet Duitsland twee maanden na de verkiezingen nog altijd niet wat voor regering het krijgt. En weet de Europese Unie niet wat het de komende tijd kan verwachten van de machtigste lidstaat. Het vaak geroemde anker van stabiliteit moet het voorlopig nog met een demissionaire en dus verzwakte regering doen.

Merkel mag nu proberen de SPD over te halen om terug te komen op de aanvankelijke weigering nog eens met de christendemocraten te regeren. Na de afgelopen vier jaar liep dat uit op een pijnlijk verlies bij de verkiezingen. Ze wilden zich in de oppositie kunnen herstellen, maar door Lindner zijn ze nu gedwongen toch na te denken over regeren met – en onder – Angela Merkel. Komende week komen ze al bijeen voor een eerste gesprek onder leiding van president Steinmeier.

Lindner heeft een groot risico genomen. Hij en zijn partij kregen afgelopen week een golf van kritiek over zich heen. Ze zouden hun verantwoordelijkheid ontlopen en uit eigen belang aansturen op nieuwe verkiezingen. Ze zouden van het begin af aan al niets in ‘Jamaica’ hebben gezien. In het politieke schaakspel in Berlijn betekende het weglopen bij de formatie voor de christendemocraten in de eerste plaats „een aanval op hun dame”, schreef Der Spiegel.

Niet nóg eens laten aftroeven

De man die opstond tegen Merkel: voor de FDP hoeft dat geen slechte beeldvorming te zijn. Op het omslag van Der Spiegel staat een peinzende Merkel met achter haar, in dreigende, donkerrode schemer, het gezicht van Lindner. Die Zeit zet de twee tegenover elkaar. De kop: Hij of zij?

Otto Fricke, ervaren Bondsdaglid van de FDP, ontkent dat Lindner uit is op de val van Merkel. „Ik ken Christian al heel lang. Hij zal nooit zeggen: Ik heb als enig doel dat Merkel weg moet. Maar er is wel een gebrek aan vertrouwen.”

Decennialang was de FDP de kleine partij die of de SPD of CDU/CSU aan een meerderheid hielp. Maar die rol werd de partij in 2013 bijna fataal. Na vier jaar regeren met Merkel haalde de FDP de kiesdrempel niet meer en verdween ze uit de Bondsdag. „Al na één jaar regeren haalde Merkel een streep door wat toen ons belangrijkste programmapunt was: belastingverlaging”, herinnert Fricke zich. „Dat we toen niet uit de coalitie zijn gestapt, was een grote fout.”

Lindner nam in 2013 de vrijwel failliete boedel over, en wist de liberalen dit jaar zelfverzekerd en met 10,7 procent van de stemmen terug te brengen in het parlement. Met het vaste voornemen zich niet nóg eens te laten aftroeven door Merkel.

Lees ook: Merkel faalde niet, vindt ze zelf

In Duitsland is het politieke landschap sterk veranderd, met de komst van eerst de Groenen en later Die Linke en de AfD. De dominantie van de twee grote blokken, CDU/CSU en SPD, is op zijn retour – zoals de gevestigde partijen ook in andere Europese landen in de verdrukking zitten. „De christendemocraten zijn van 40 procent naar iets meer dan 30 gezakt”, zegt Fricke, „de sociaaldemocraten tot 20 procent.” Dat biedt de liberalen perspectief, weet Fricke, die Nederland goed kent en weet dat daar nu twee liberale zusterpartijen van de FDP (VVD en D66) regeren onder leiding van een liberale premier.

Toen Lindner zondagavond aan de vergadertafel had verklaard dat zijn partij niet meer meedeed wegens gebrek aan vertrouwen, heerste er verslagenheid bij de andere partijen. Men stond op, schrijft Bild in een reconstructie, er werden handen geschud en terwijl iedereen nog wat ontgoocheld bij elkaar stond, bracht Merkel Lindner nog even uit balans met een vilein vraagje: Maar wat was nou precies de reden? Een antwoord kreeg ze niet.

    • Juurd Eijsvoogel