Opinie

Als je dan toch Merkel moet uitzitten, dan beter naast haar

De SPD is helemaal niet klaar voor nieuwe verkiezingen. Beter kan de partij zichzelf herpakken in een nieuwe regering met Merkels CDU, betoogt .

Angela Merkel (CDU) en Martin Schulz (SPD) In de Bondsdag, 21 november. Foto EPA / H. Jeon

Tot donderdagnacht hield SPD-voorzitter Martin Schulz vol dat het geen zin heeft om tegen de wens van de kiezer in te gaan. Zijn partij moest en zou in de oppositiebanken plaatsnemen. Maar de formatie duurt nu wel heel lang. In september kwam de CDU, de partij van Angela Merkel, als grootste uit de stembus. Om de impasse te doorbreken is de SPD nu alsnog bereid gesprekken aan te gaan.

Het voornemen om in de oppositie te gaan is een idee dat uitging van de eigen kracht: wij hebben de juiste boodschap die door omstandigheden niet goed overkwam. In de oppositie hergroeperen we ons en komen we alsnog als winnaar uit de strijd. Maar achter deze zelfverzekerde boodschap heerst grote angst voor een volgend verkiezingsdrama. En dat scenario is reëel. Sinds Merkel regeert, heeft de partij klap na klap gekregen. Nadat de SPD in 2009 al het slechtste resultaat ooit behaalde, werd dat dit jaar door een nieuw dieptepunt overtroffen. Maar waar in 2009 de SPD meteen personele consequenties trok uit het debacle, zit de hoofdverantwoordelijke Schulz nu nog steeds op zijn post.

Het is zeer de vraag of de SPD bij nieuwe verkiezingen het tij weet te keren. Een geschikte opvolger van Schulz heeft zich nog niet aangediend en uitzicht op een vernieuwende sociaal-democratische boodschap die de kiezer wel aanspreekt is er vooralsnog niet.

Thema was te complex

Het eerste dat de partij onder ogen zou moeten zien, is dat Martin Schulz tijdens de campagne grote fouten heeft gemaakt. Halverwege de rit beschuldigde hij Merkel van het uit de weg gaan van debatten. Met haar gedrag zou ze de democratie geen goed hebben gedaan. Daarmee toonde hij zich niet alleen een slechte verliezer, maar legde hij ook te veel nadruk op dat ene directe verkiezingsdebat dat Merkel wel had toegestaan. Tijdens dat debat wist Schulz niet duidelijk te maken waarom de kiezer nu SPD moest stemmen. Het beeld ontstond dat het niet uitmaakt of je SPD of CDU zou stemmen. Een beeld waar vooral de AfD garen bij spon.

Met welke lijsttrekker denkt de SPD dan nieuwe verkiezingen in te gaan? De enige die het misschien zou kunnen is Sigmar Gabriel, maar hij was sterk betrokken bij het laatste verkiezingsdrama. Hij zou dan als een soort comeback kid moeten worden gelanceerd.

Maar belangrijker nog is de vraag met welk programma de partij wil werven. Het zo broodnodige debat over de vernieuwing van de partij staat in de kinderschoenen. Het campagnethema sociale rechtvaardigheid lag misschien goed bij het partijkader dat zich daarmee bevrijd voelde van de beklemmende ketenen van Gerhard Schröders hervormingen van de verzorgingsstaat. Maar de Duitse kiezer sprak het niet aan. Het thema is te complex, voor meerderlei uitleg vatbaar en voor sommigen zelfs tegenstrijdig. Het roept te veel vragen op, zoals: hoe rechtvaardig is het dat asielzoekers wel een woning krijgen en de autochtone bevolking niet?

Haar laatste termijn

Liever dus een thema dat de kiezer direct raakt. Bovendien zal er een nieuw verkiezingsprogramma moeten komen dat inzet op kansen en mogelijkheden voor laagopgeleiden in een snel veranderende wereld. Maar dat programma is nog niet geschreven. Los van de vraag of de SPD wel genoeg geld heeft om campagne te voeren, is de boodschap die de partij heeft niet sterk. Steeds opnieuw zal de SPD moeten uitleggen waarom de partij haar verantwoordelijkheid heeft ontlopen. Deelname aan coalitieonderhandelingen is een eerste voorwaarde om te kunnen zeggen dat het onmogelijk is gebleken om te regeren. Dat is wat de FDP heeft gedaan. De SPD nog niet.

Daarom is het een wijs besluit van de SPD om alsnog het gesprek aan te gaan met de CDU/CSU. De sociaal-democraten maken zich er misschien niet populair mee bij een deel van het electoraat dat genoeg heeft van de Duitse compromiscultuur, maar ze kunnen zichzelf ook in de regering hervinden.

Lees ook Luuk van Middelaar: De ongebroken macht van Angela Merkel

Er is genoeg geld in de kas om beleid te maken, er zijn grote uitdagingen in Europa en, belangrijker nog, Angela Merkel, de grote ‘kwelgeest’ van de sociaal-democraten, zou weleens haar laatste termijn kunnen uitdienen, waardoor er meer hoop is op verkiezingswinst na deze zittingsperiode. Want laten we nou wel wezen: de grootste angst van de FDP en SPD is het om in de regeringsbanken opnieuw te worden gekleineerd door de CDU/CSU.

Maar dat kan en mag geen reden zijn om in de oppositiebanken plaats te nemen. Meer moed is dus nodig om de gegeven kans alsnog te accepteren. Het zal nog wel even duren, maar volgens mij heeft de SPD uiteindelijk geen andere keus.