‘Filterbubbel’ is zo oud als de verzuiling

Het lezen van nepnieuws is als coprofagie: het eten van poep. Met die vergelijking van paus Franciscus van december 2016 eindigde Marc Josten, onderzoeksjournalist en hoofdredacteur van omroep HUMAN, vrijdag zijn lezing over mediahypes bij het Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum. In hoeverre, vroeg Josten zich af, lopen emoties en feiten door elkaar? Hij ontleedde onder meer hoe asielzoekers in 1999 onterecht werden beschuldigd van de moord op Marianne Vaatstra en hoe sommige media bijdroegen aan het ontsporen van het Facebookfeest (Project X) in Haren in 2012.

Zijn lezing was in het kader van de expositie Nieuws of Nonsens: #demediamindfuck, waarin nepnieuws en de huidige Nederlandse journalistiek onder de loep worden genomen. Door Twitter, Facebook en YouTube kan iedereen tegenwoordig journalistje spelen en vervagen de grenzen tussen feit, mening en klinkklare onzin.

Om de expositie te betreden, moet je eerst door een mini-doolhof waarin tientallen geluidsfragmenten uit nieuwsprogramma’s in hoog tempo door elkaar worden afgespeeld. Dat we tegenwoordig dagelijks worden bekogeld met informatie is duidelijk. Met de koele blauwe muren, interactieve schermen en flitsende lichten, is de expositie net een decor van een science-fictionfilm. In verschillende kleine kamers, ‘bubbels’, komen diverse aspecten van de journalistiek aan bod. Zo staan in de nieuwskamer een autocue en een camera: iedereen kan zich even nieuwslezer voelen. Op de autocue: „Soms maak ik een ingestudeerd grapje, voordat ik overschakel naar het weerbericht.”

Een quiz om nepnieuws van echte berichten te onderscheiden speel je in de vorm van datingapp Tinder: swipe links voor ‘waar’, rechts voor ‘onwaar’. Was het maar zo gemakkelijk. Aan de muur hangen oude edities van Het Vrije Volk en De Telegraaf tijdens de verzuiling: de toon waarmee destijds werd bericht over bijvoorbeeld Tweede-Kamerverkiezingen verschilde als dag en nacht.

Nieuws was altijd al gekleurd geweest door ideologie en religie, wil de expositie maar zeggen. Tegenwoordig is dat niet veel anders: we kiezen onze eigen media en liken op sociale media artikelen, waarna algoritmes ons dezelfde soort berichten aanbieden. En die filterbubbel, dáár moeten we nou uit, meent de expositie.

Een groep middelbare scholieren ontfermde zich vrijdag over de NieuwsArena: een futuristisch spel waarin deelnemers de rol aannemen van onderzoeksjournalist, consument, trol of politicus. Vanuit die rollen versturen zij berichten over een bepaalde gebeurtenis. Een trol roept na een aanslag iets als: „Stop de islamisering!”. Een onderzoeksjournalist wil eerst feiten achterhalen voordat hij voorbarige conclusies trekt. Aan de resultaten te zien waren alle scholieren trollen. Maar Nieuws of nonsens is ook een fijne speeltuin voor volwassen die bovenop de pers willen kijken zonder teveel moeilijk jargon.

Op 8 december geeft onderzoeksjournalist Ellen de Vries een expertlezing over de invloed van de Nederlandse media op Suriname in de periode 1980-1992.
    • Janet Lie