‘Bij mannen zijn de grappen harder’

Kantoorhumor Een gekscherende opmerking op de werkvloer is snel gemaakt. Maar hoe zet je humor goed in, en wanneer gaat een grap te ver?

Foto iStock

Bij Capability op kantoor hangt een groot scherm, waar grappige foto’s op geplaatst kunnen worden. Een foto van een collega die lijkt op Donald Trump, naast een foto van de (echte) Amerikaanse president. Een plaatje van een bejaarde vrouw met daaronder de tekst ‘#MeToo, please’.

„Je hebt humor nodig om een angstcultuur tegen te gaan”, zegt Titus Kramer, eigenaar van arbo- en verzuimmanagementbedrijf Capability. Toen het #MeToo-debat oplaaide werd hij een beetje nerveus, bang dat het de werkvloer in negatieve zin zou raken. Uiteindelijk besloot hij alle vrouwelijke werknemers een schoudermassage te geven, gevolgd door de woorden: „Nu kunnen jullie me allemaal aanklagen, dan hebben we dat gehad.”

Vroeg of laat zullen er, net als over andere serieuze thema’s, toch grappen over gemaakt worden

#MeToo

Humor biedt een uitlaatklep voor dingen die niet gemakkelijk bespreekbaar te maken zijn, zegt hoogleraar klinische en gezondheidspsychologie Sibe Doosje. Doosje is gepromoveerd op humor aan de Universiteit Utrecht en geeft met zijn bedrijf Humorlab lezingen en workshops over humor. Op de werkvloer heb je volgens Doosje flauwe humor, zoals je bij Debiteuren/Crediteuren van het televisieprogramma Jiskefet zag, en het soort humor dat serieuze onderwerpen luchtiger kan maken. Als er bijvoorbeeld ontslagen vallen, of als er teveel werk is. Doosje: „Het kan soms fijner zijn ergens grappen over te maken, dan eraan onderdoor te gaan.”

In beide gevallen maakt humor het werk in ieder geval leuker en is het goed voor de band met je collega’s. Maar niet alle onderwerpen zijn even geschikt om grappen over te maken, zegt Doosje. „Soms gaat de ernst van een situatie voor of moet ergens tijd overheen.” Hij noemt de aanslagen op 11 september 2001, of recenter het #MeToo-debat. „Maar vroeg of laat zullen er, net als over andere serieuze thema’s, toch grappen over gemaakt worden. Humor is in dat geval een manier van verwerking.”

Dat er bij Capability op kantoor nú al grappen over #MeToo worden gemaakt, kan volgens Kramer liggen aan de bedrijfscultuur. Hij merkt op dat het middelgrote bedrijf bijvoorbeeld geen sterke hiërarchie kent. Zijn deur staat altijd open en grappen over de baas worden ook gestimuleerd. Al geeft hij toe dat niet elke grap altijd in goede aarde valt, en dat het voor nieuwe collega’s soms wennen is. Maar, zegt Kramer: „Daar staat tegenover dat conflicten hier misschien sneller worden uitgepraat.”

Stand-upcomedian Mino van Nassau, die ‘humorworkshops’ aan bedrijven geeft, noemt een vertrouwde omgeving als randvoorwaarde. Het is net als met zingen, zegt hij. Onder de douche lukt dat vaak wel, maar eenmaal op de bühne klapt men dicht. „Wanneer er op kantoor een groot onderling vertrouwen is en weinig hiërarchie, kunnen er meer grappen worden gemaakt. Het is overigens altijd wel verstandig ervoor te zorgen dat je je collega’s eerst goed kent.”

In de workshops van zijn bedrijf Comedy Team laat Van Nassau mensen in groepjes van vijf een improvisatieoefening à la het televisieprogramma De Lama’s uitvoeren. Een voorbeeld: verzin de grappigste antwoorden op de vraag ‘wat niet te zeggen in een operatiekamer?’ Werknemers uit verschillende lagen van het bedrijf koppelt hij aan elkaar: de directeur en de schoonmaker, de stagiair en de oude rot.

Afhankelijk van de bedrijfssamenstelling en de bedrijfscultuur merkt Van Nassau in de uitvoering grote verschillen. „Bij mannen zijn de grappen bijvoorbeeld harder en is er meer geoorloofd. Bij vrouwen gaat het meer over herkenbare situaties.” In het algemeen merkt hij dat maatschappelijke ontwikkelingen als de financiële crisis en de druk van politieke correctheid ons voorzichtiger hebben gemaakt. „Eigenlijk is alleen de woordgrap door sociale media in populariteit toegenomen.”

Welke stappen kunnen collega’s nemen die grappen te ver vinden gaan? Lees er hier meer over: ‘De directie vermoedde vaak toch ook al wel iets’

Heksenjacht

Trendwatcher Adjiedj Bakas stelt zelfs dat de terreur van politieke correctheid ervoor zorgt dat veel grappen helemaal niet meer gemaakt worden. Hij noemt het satirische televisieprogramma Toren C, waar hij zelf groot fan van is. „Hoewel de sketches in dat programma lekker overdreven zijn, zijn het tegelijkertijd uitvergrotingen van reële situaties op kantoor.” We kijken er volgens Bakas nu met nostalgie naar: grappen waarbij machtsverhoudingen een rol spelen kunnen bijvoorbeeld niet meer. Mensen zijn als de dood dat iemand naar personeelszaken stapt.

Men loopt op eierschalen, betoogt Bakas. „De Middeleeuwen van de kantoorhumor zijn aangebroken. Humor zoekt zijn weg nu ondergronds – het ontstaan van Whatsapp-groepjes waarin grappen binnen vertrouwde kring gedeeld worden is daar het beste voorbeeld van.” Maar daarbuiten woedt een heksenjacht op politieke incorrectheid, zegt Bakas. „Zo zorgt het #MeToo-debat dit jaar voor het verdwijnen van seksistisch getinte grappen.”

Ook Doosje denkt dat het humordiscours van bijvoorbeeld seks en relaties onder druk staat. Toch voorspelt Bakas dat we tegen het einde van 2018 kunnen hopen op een kentering. „We zullen genoeg hebben van de betutteling en weer behoefte hebben aan domme blondjes-grappen.” Ook maken grappen over de baas een comeback, voorspelt hij, nu de economie weer aantrekt.

Vijf tips van comedian Mino van Nassau

1. Vergelijk grappen maken met iemand versieren. Iemand aanspreken op Tinder is makkelijk, het echte werk vergt oefening en geduld.

2. Doseer en tast af. Soms ga je te ver en dan moet je weer een stapje terug doen.

3. Speel met technieken. Zoals overdrijving of omkering.

4. Ken je collega’s. Met meer kennis is er meer materiaal om je grappen op te baseren.

5. Durf ruimte te bewaren. Vaak is het eerste dat je wil zeggen niet het grappigste, maar het tweede of derde wel. Roep dus niet te snel.