Saad Hariri, leider van Libanon tegen wil en dank

Daags na terugkeer in zijn land heeft de Libanese premier Hariri zijn aangekondigde ontslag ‘opgeschort’. Hoe gaat het verder met de man die eigenlijk nooit de bedoeling had Libanon te leiden?

Saad Hariri was 34 toen zijn vader en voormalig premier Rafik op 14 februari 2005 werd gedood door een gigantische autobom op de Cornichepromenade van Beiroet. Toen hij afgelopen dinsdagavond laat in Beiroet landde, was het eerste wat de Libanese premier deed een bezoek brengen aan het graf van zijn vader.

Hariri sprak een gebed uit, bedankte het Libanese volk maar zei verder nog niets over zijn ophefmakende ontslag op 4 november vanuit de Saoedische hoofdstad Riad, of over zijn bezoeken aan Parijs en Kairo sindsdien.

Pas de volgende dag, deze woensdagochtend, meldde hij na een onderhoud met president Aoun dat hij het aanbieden van zijn ontslag op diens verzoek heeft „uitgesteld”. Dit om kans te geven aan een ,,dialoog over de redenen en politieke achtergrond ervan”, aldus Hariri. De verwarring over zijn positie houdt daarmee voorlopig aan.

Lees ook: Premier Hariri van Libanon stelt zijn ontslag uit

Bom onder de verhoudingen

Voor het gebouw van de tv-zender van Hariri’s Toekomstpartij, staat de elektronische teller deze woensdag op 4.665: het aantal dagen sinds de moord op Rafik Hariri. Op 10 november 2007, toen de teller op 999 stond, waren de ogen van heel Libanon op het gebouw gericht: er was op de lichtbak immers maar plaats voor drie cijfers. In het holst van de nacht werd een vierde cijfer toegevoegd.

Het was Saad Hariri zelf die de moord op zijn vader deze maand opnieuw in het centrum van de belangstelling plaatste. In zijn ontslagspeech vanuit Riad zei hij immers voor zijn leven te vrezen. Het klimaat in Libanon, zei Hariri, „doet denken aan het klimaat voorafgaand aan de moord op mijn vader”.

Die uitspraak legde een spreekwoordelijke bom onder de politieke verhoudingen in Libanon. Saad Hariri leidt sinds vorig jaar een nationale eenheidsregering met Hezbollah. Tegelijkertijd heeft het Libanon-tribunaal in Leidschendam vier Hezbollah-leden aangeklaagd voor de moord op Rafik Hariri.

De mildere van twee broers

Het was nooit echt de bedoeling geweest dat Saad Hariri zijn vader zou opvolgen. „Toen de familie Hariri in april 2005 Saad voorstelde als haar politiek vertegenwoordiger, was dat verbazend”, zegt Ward Vloeberghs van het Erasmus University College in Rotterdam, een expert op het gebied van de Hariri-familie. „In de weken na de moord op Rafik Hariri was het immers Saads broer Bahaa die de familiebelangen had behartigd, en die in binnen- en buitenland haar spreekbuis was geweest.”

Lees ook het verhaal over de moord op Rafik Hariri uit 2005: Moord in een grimmig klimaat

De keuze voor Saad, zegt Vloeberghs, was het resultaat van een subtiel compromis. „Zowel de Saoedische koning Abdullah als de Franse president Chirac en verschillende Libanese politici hadden zich uitgesproken voor Saad. Die werd gezien als een consensuszoeker, terwijl zijn drie jaar oudere broer Bahaa naar verluidt heviger van karakter was.”

Hezbollah verdeelt Libanon

In de geruchtenmolen die op gang kwam na Hariri’s vertrek eerder deze maand dook Bahaa Hariri al snel op als mogelijk opvolger van zijn broer. Met name Saoedi-Arabië zou zich achter hem hebben geschaard. Bahaa Hariri verbrak zelf de stilte. In een mededeling zei hij dat hij helemaal achter het besluit van zijn broer stond ontslag te nemen, „in het licht van de immer toenemende eisen en daden van Hezbollah, de surrogaatpartij van Iran in Libanon”.

De rol van Hezbollah – een gewapende militie én een politieke partij die in parlement en regering is vertegenwoordigd – zaait al heel lang verdeeldheid in Libanon. Toen de Libanese burgeroorlog in 1990 na vijftien jaar ten einde kwam, mocht het shi’itische Hezbollah als enige militie de wapens behouden.

Dat paste toen in de strijd tegen Israël, dat nog steeds Zuid-Libanon bezette. En zolang die bezetting duurde, genoot Hezbollah veel populaire steun als de muqawama, het verzet tegen Israël. Maar sinds Israël zich in 2000 terugtrok uit Libanon zorgen de wapens van Hezbollah voor verdeeldheid. In 2006 lokte Hezbollah, door vier Israëlische soldaten te kidnappen, een 34 dagen durende oorlog tegen Libanon uit die grote delen van de infrastructuur verwoestte en meer dan duizend levens kostte.

Syrië-oorlog sloeg niet over

Toen Hezbollah in 2012 in Syrië ging vechten aan de kant van het regime van Assad, zaaide dat verdere verdeeldheid. De sunnieten in Libanon stonden aan de kant van de Syrische opstandelingen. Het Syrië van Assad had Libanon bezet tot 2005, toen een volksopstand naar aanleiding van de moord op Rafik Hariri tot het vertrek van de Syrische troepen leidde. Tal van andere Libanese politici en journalisten die bekend stonden om hun kritische houding tegenover Assad, waren vermoord.

Toch leidde de Syrische oorlog wonderwel niet tot een verstoring van de delicate politieke machtsbalans in Libanon. Onder premiers Mikati en Salaam koos Libanon ervoor het Syrische conflict niet te importeren. De regionale grootmachten die de twee voornaamste blokken in Libanon steunen – Saoedi-Arabië in het geval van de sunnieten, Iran in het geval van de shi’ieten – leken daarmee akkoord te gaan. Tot het ontslag van Saad Hariri op 4 november.

Liefde voor Saoedi-Arabië

Saad Hariri is altijd een politieke leider tegen wil en dank geweest. Toen zijn eerste premierschap in 2011 stuk liep op spanningen met Hezbollah over de moord op zijn vader, ging hij meteen in vrijwillig ballingschap in Frankrijk en Saoedi-Arabië. Hij keerde pas terug in Libanon in 2014.

Robert Fisk, Midden-Oosten-correspondent van The Independent, herinnerde zich deze maand wat Hariri tegen hem zei in 2009, toen hij net voor het eerst premier was geworden. „Weet je: dit is mijn plicht. Ik volg in de voetsporen van mijn vader”, zei Hariri. „Maar ik mis Saoedi-Arabië. Ik mis de familie-uitstapjes in de woestijn. Wij alleen, ’s nachts, met de woestijnwind in onze haren, geen politieagenten, geen lijfwachten, geen soldaten.”

De liefde voor Saoedi-Arabië erfde hij van zijn vader. Rafik Hariri was een selfmade man: geboren in een bescheiden familie in Saida trok hij als jongeman naar Saoedi-Arabië waar hij zich opwerkte tot een miljardair-bouwondernemer. Toen hij vermoord werd, was hij geen premier meer. Maar hij was nog altijd de belangrijkste politieke figuur in Libanon. Hij had zijn persoonlijk fortuin gebruikt om het centrum van Beiroet, kapotgeschoten tijdens de burgeroorlog, weer op te bouwen.

Wanneer Saad Hariri geen premier was, keerde hij telkens terug naar Saoedi-Arabië om de zaken te runnen. Maar in 2014, toen de olieprijzen kelderden, bleek Saudi Oger, het familiebedrijf van de Hariri’s, een kaartenhuis gebouwd op Saoedisch drijfzand. Afgelopen zomer ging het failliet na jaren verlies te hebben gemaakt. Van het familiefortuin is niet veel meer over.

Welke rol spelen de Saoediërs?

Toen Saad Hariri zijn ontslag aankondigde in hetzelfde weekeinde waarin de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman (MBS) tientallen prinsen, ministers en zakenlui liet arresteren, werd meteen een verband vermoed. Was Hariri een slachtoffer van de Saoedische bijltjesdag, waarin werd afgerekend met de manier van zakendoen waarmee zijn vader rijk werd? Of past zijn ontslag eerder in de rivaliteit tussen Saoedi-Arabië en Iran?

Lees ook: Zijn keuze bepaalt de loop van het land

„Omdat Saad Hariri zijn positie dankt aan de voormalige koning Abdullah en omdat hij banden heeft met andere slachtoffers van deze grote schoonmaakoperatie, lijkt het erop dat Hariri uit de gratie is gevallen bij MBS en diens entourage”, zegt Vloeberghs.

„Wat kan meespelen is dat de Saoediërs, die voor enorme binnenlandse economische uitdagingen staan, weigerden om nog langer geld te pompen in Hariri’s politieke machine, een machine waarvan zij vinden dat die niet efficiënt genoeg is geweest in het indammen van de invloed van Hezbollah en Iran in Libanon.”

Geld om stemmen te kopen is op

Die politieke machine hapert al langer. Vorige zomer slaagde een collectief van activisten die zich inzetten voor het milieu en cultureel erfgoed, Beirut Madinati, er bijna in het stadsbestuur van Beiroet uit het zadel te wippen. In de laatste dagen voor de verkiezingen keerde Hariri in allerijl terug uit Saoedi-Arabië om campagne te voeren in de sunnitische wijken, iets wat tevoren nooit nodig was geweest.

Daags na de verkiezingen verscheen op sociale media een filmpje waarop Hariri-kiezers waren te zien die bij een kantoor van Hariri’s Toekomstpartij luidkeels om hun honderd dollar riepen. „Iedereen weet dat Hariri geen geld meer heeft”, zegt een man in een sunnitische wijk van Beiroet op voorwaarde van anonimiteit, „en als hij geen geld heeft, gaan ze ook niet voor hem vechten.”

Volgens professor Karim Makdissi van de Amerikaanse Universiteit in Beiroet is de tijd dat Saoedi-Arabië Libanon belangrijk vond sowieso voorbij. „De Saoedische toeristen komen niet meer, en de Saoedische investeringen in Libanon zijn grotendeels opgedroogd. Saoedi-Arabië heeft Libanon al lang geleden laten vallen.”

„Het klopt dat de Saoediërs zich het lot van hun sunnitische bondgenoten in Libanon minder hebben aangetrokken sinds de troonsbestijging van koning Salman in 2015", zegt ook Vloeberghs. „Dat komt omdat Saoedi-Arabië Libanon sindsdien is gaan bekijken als een perifeer slagveld van een regionale koude oorlog, waarbij Saoedi-Arabië en Iran wedijveren om strategisch overwicht, elk met hun respectieve bondgenoten.”

Lees ook: Ontslag premier Hariri zet Libanese détente op de helling

Verkiezingen in mei

Nu Hariri bij terugkeer in Beiroet zijn ontslag heeft ‘opgeschort’, komt er mogelijk meer duidelijkheid over de toekomst. Bevestigt hij uiteindelijk toch nog zijn vertrek of trekt hij het in in ruil voor concessies door Hezbollah? Hezbollah-leider Nasrallah heeft deze week een kleine opening gecreëerd door alvast de oorlog tegen IS in Irak, waar zijn militie meevecht, voor afgelopen te verklaren.

Vloeberghs: „Het best mogelijke scenario is dat de internationale gemeenschap druk uitoefent om de situatie te bedaren en dat Hariri met een zakenkabinet het land naar de verkiezingen van mei 2018 gidst. In het slechtste geval betekent dit het einde van Hariri’s politieke loopbaan.”

    • Gert Van Langendonck