Wereldwijd debat na één hashtag

Positie van vrouwen

Onder #MeToo delen mensen wereldwijd, en bovenal vrouwen in het Westen, ervaringen van seksueel misbruik. Vanuit tien landen maakt NRC na de onthullingen over Hollywood-producent Harvey Weinstein een eerste balans op.

Een manifestatie in de straten van Parijs tegen seksueel geweld, oktober 2017. Foto Christophe Tesson/EPA

Verenigde Staten

Machtige man is niet langer onaantastbaar

Geen schandaal in de recente geschiedenis heeft de Amerikaanse samenleving zo beïnvloed als dat rond de machtige Hollywood-producent Harvey Weinstein. Na de onthullingen over diens seksueel misbruik, manipulatie en intimidatie traden ontelbare vrouwen en mannen met zulke verhalen naar buiten. En ze worden, anders dan voorheen, geloofd. Hierdoor verandert de kijk op mannen in machtsposities drastisch.

Onaantastbaar geachte mannen, vooraanstaand in hun beroepsgroep, vallen een voor een om. Acteur Kevin Spacey, regisseur James Toback, de journalisten Charlie Rose, Mark Halperin, Gemn en Leon Wieseltier, komiek Louis C.K. – allemaal tot voor kort leiders in hun vakgebied, allemaal ontmaskerd.

In de Amerikaanse politiek heeft #MeToo gevolgen voor politici die nu nog actief zijn. Zeven vrouwen beschuldigen, on the record, de Republikeinse kandidaat-senator Roy Moore uit Alabama van seksueel misbruik, aanranding en verkrachting. Twee vrouwen waren destijds minderjarig. Moore was berucht omdat hij rondhing in een winkelcentrum. Hij zou zelfs de school van een van hen gebeld hebben om een afspraakje te maken. De vrouwen hebben tientallen jaren gewacht hun verhaal te vertellen.

Ook de carrière van de Democratische senator Al Franken kan binnenkort ten einde zijn. Deze ex-komiek is een kleurrijke partijprominent. Sommige Democraten zagen in hem een presidentskandidaat in 2020. Vorige week schreef radiopresentator Leeann Tweeden een blog, waarin ze Franken beschuldigt van aanranding op een gezamenlijke reis. Ze plaatste een foto, waarop te zien is hoe hij lachend naar haar borsten grijpt, terwijl ze slaapt. „Je wist precies wat je deed. […] Je wist dat ik me later, als ik dat zou zien, zou schamen.” Franken heeft zijn excuses aangeboden.

Maar het effect van #metoo is fundamenteler dan dit. De affaire laat de VS anders naar de geschiedenis kijken. Acht vrouwen beschuldigen ex-president George Bush senior van aanranding. Bush zou, meest op hoge leeftijd, vrouwen hebben betast en geknepen. Eén van de vrouwen was ten tijde van het incident zestien jaar. Bush seniors onkreukbare imago heeft in korte tijd grote schade opgelopen.

Het debat over Bill Clinton, lopend sinds de vroege jaren 90, heeft een nieuwe wending gekregen. Tot nu toe was de discussie over seksuele misdragingen van de oud-president strikt gepolariseerd. Republikeinen wezen erop dat er een (geloofwaardige) beschuldiging van verkrachting tegen Clinton is door Juanita Broaddrick, dat hij tal van affaires had, gelogen had over zijn affaire met een stagiaire Monica Lewinsky. Democraten erkenden doorgaans het promiscue gedrag van Clinton, maar zwegen het liefst over Broaddrick. En over Lewinsky was het meest gehoorde verweer: de relatie was met wederzijdse instemming, en de leugen stelde weinig voor.

De voorbije dagen betuigden veel progressieven spijt over hun defensieve houding. Journalist Matt Yglesias schreef op Vox dat hij in 1998 blij was dat Clinton de affaire politiek overleefde. Nu zegt hij dat hij had moeten aftreden. De affaire Lewinsky ging niet over jokken over een privékwestie. Het ging om „het misbruik door mannen van de werkplek voor seksueel gewin”.

Yglesias: „Het was én is een typisch voorbeeld van wangedrag waarvan het in het belang van de maatschappij is dat het wordt uitgestampt”. De man die iets fout deed, schrijft Yglesias, kwam ermee weg. De vrouw die niets verkeerd deed, wordt tot vandaag verstoten.

Aan één machtige man is #MeToo tot dusverre geruisloos voorbijgegaan: president Donald Trump. Hoewel er talrijke beschuldigingen zijn van misbruik, en Trump het zelfs op een geluidsopname toegeeft, bereikt de huidige onrust hem niet. Daarvoor is het debat over seksueel wangedrag van Trump misschien nog te gepolariseerd.

Lees ook: Geschorste CBS-presentator biedt excuses aan voor ‘ongepast gedrag’

Roemenië

Dader doet opvallende biecht

In statistieken over seksuele intimidatie lijkt Roemenië een van de meest verlichte EU-landen. 32 procent van de vrouwen zegt ermee geconfronteerd te zijn, leert EU-onderzoek van het Bureau voor Grondrechten. Het EU-gemiddelde is 55 procent. Bulgarije scoort alleen beter dan Roemenië.

Roemeense vrouwenrechtenactivisten hebben een andere verklaring: sociale taboes en angst verhinderen vrouwen überhaupt uit te komen voor nare ervaringen. Onder #MeToo doen velen dat nu wel. Honderden vrouwen, ook beroemdheden en parlementsleden, deelden verhalen over seksueel geweld en vernedering.

Een dader had een opvallend relaas. In een bericht op Facebook (4.600 keer gedeeld) verontschuldigde modeontwerper Norbert Matei zich voor die keer dat hij als tiener een meisje bij de billen greep. En voor die keer dat hij een meisje tegen de muur pinde en probeerde te kussen. Knap gedaan, vond hij toen nog van zichzelf. „Mijn vader zei me ooit dat als een vrouw het niet wil, je de controle moet overnemen en haar tonen wie de man is.”

Fout, zegt Matei nu. Zijn oproep: laat #MeToo een hashtag worden voor „mannen die toegeven dat ze aanvallers waren”.

België

Debat over ontslag tv-presentator

‘Vlaanderen is Hollywood niet. Wij hébben hier geen Weinsteins”, schreef regisseur Jan Verheyen half oktober in De Morgen. Nog geen maand later is hét symbool van #MeToo in België zijn goede vriend Bart De Pauw geworden, een van geliefdste presentatoren van Vlaanderen. De VRT zette alle samenwerking stop na meerdere meldingen van grensoverschrijdend gedrag. Hij meldde dat zelf en maakte de zaak zo publiek.

Het zou gaan om lange perioden waarin hij expliciete berichtjes stuurde naar vrouwen aan wie hij leiding gaf. Soms zou hij ze onaangekondigd thuis bezocht hebben. Het gerecht heeft een onderzoek ingesteld.

Het debat dat losbarstte: is De Pauws ontslag terecht? Mag iemand zonder proces veroordeeld worden? Hij zei te beseffen dat „zijn informele manier van met vrouwen omgaan bij sommigen verkeerd zal zijn overgekomen” en bood excuses aan voor wie zich „geïntimideerd zou hebben gevoeld”. De vrouwen hadden niet eens gewild dat de zaak naar buiten kwam, maar vinden dat hij de zaak bagatelliseert.

Misschien wel juist omdat de affaire-De Pauw zo ambigu is, komt een discussie over de mogelijke aanwezigheid van een groter maatschappelijk probleem maar langzaam op gang.

Brazilië

Aandacht vragen met beefkini’s

In Brazilië is de laatst jaren een doorlopend #MeToo-debat gaande, twee jaar geleden was er #primeiroassédio waarin meisjes en vrouwen vertelden over de eerste keer dat ze door een man werden lastiggevallen. Uiteindelijk reageerde ook een groep bekende Brazilianen met #meaculpa. Onder die hastag biechtten ze op hoe ze vrouwen behandelden.

In het huidige debat valt vooral op dat bijvoorbeeld schoonheidsverkiezingen in het teken van #MeToo kwamen te staan. Bij Miss-verkiezing in Peru maakten deelneemsters een statement door geweld, misbruik en moord op vrouwen aan de kaak te stellen.

En bij de Miss Bunda-verkiezing in Brazilië (omstreden en seksistische wedstrijd om de mooiste, natuurlijke billen) werd door deelneemsters duidelijk gemaakt dat ze er niet alleen zijn om hun vlees. Ze behingen zichzelf met lappen vlees. Deze ‘beefkini’s’ moesten een statement zijn tegen seksuele intimidatie.

Het illustreert hoe latina’s hun eigen draai aan #MeToo geven op dit macho-continent, waar de weinige vrouwenrechten die zijn bevochten – bijvoorbeeld het beperkte recht op abortus – de laatste jaren in verscheidene landen weer onder druk zijn komen te staan.

Zweden

Ook vrouw is show kwijt na kus

Zweden, het walhalla voor feministen, kent gendergelijkheid, maar seksueel grensoverschrijdend gedrag komt hier net zo vaak voor als in landen die minder bekendstaan om hun strijd voor gelijke rechten tussen man en vrouw De afgelopen weken vroegen operazangers, advocaten en mensen uit de muziek aandacht voor #MeToo. Ruim 456 vrouwen uit de film- en theaterwereld ondertekenden een brief in Svenska Dagbladet waarin ze tientallen ervaringen van aanranding en verkrachting deelden. In reactie wil de minister van Cultuur nu met het Nationale Theater en de Nationale Opera in gesprek over dit probleem. Ook in de politiek is aandacht voor #JagOckså: 23 politici hebben gezegd slachtoffer te zijn geweest van seksueel overschrijdend gedrag op hun werk.

Een aantal mogelijke daders ligt onder vuur. Fredrik Virtanen, een van de bekendste opiniemakers in Zweden, wordt ervan verdacht een vrouw te hebben gedrogeerd en verkracht in 2006. Twee bekende tv-presentatoren (Martin Timell en Lasse Kronér) zijn in opspraak. Ook een bekende vrouw is beschuldigd. De radiopresentator verloor haar radioshow wegens misbruik van haar machtspositie. Ze stuurde seksueel getinte berichten naar collega’s en zou sommige van hen ongevraagd in de nek hebben gekust.

Duitsland

Excuses voor Beine-Schwenk

Het gezaghebbende programma Anne Will bood deze maand excuses aan. Uitgerekend in een uitzending over seksisme kwam een deelneemster in beeld op een wijze „die in strijd is met onze redactionele beginselen”. Het ging om een klassieke ‘Beine-Schwenk’: de camera gleed van de roze schoenen met hoge hakken van Verona Pooth, een voormalige schoonheidskoningin en tv-persoonlijkheid, omhoog langs haar benen tot haar knieën. Eerder had presentatrice Anne Will gezegd dat Pooth haar carrière bouwde „op verleidelijk zijn”.

Het #MeToo-debat wordt ook hier intensief gevoerd. Er zijn geen bekende Duitsers in opspraak geraakt. Maar dat seksisme een probleem is, is breed geaccepteerd. Een meerderheid vindt blijkens een recente peiling dat er te weinig over wordt gesproken.

In 2013 laaide een fel debat op, toen een journalist beschreef hoe de toenmalige FDP-fractieleider met een blik op haar boezem had gezegd: „Daar kun je wel een Dirndl mee vullen”, naar de Beierse jurk met laag decolleté. De discussie die daarop werd gevoerd, heeft er sterk toe bijgedragen dat het thema serieus wordt genomen. Ook de massa-aanrandingen in de Oudejaarsnacht van 2015 in Keulen, hebben daartoe bijgedragen.

Indonesië

‘Was uw verkrachting prettig?’

Een trits publieke bekentenissen over seksuele intimidatie en verkrachting is in Indonesië uitgebleven na #MeToo. Dat komt doordat het slachtoffer, vaak de vrouw, toch automatisch de schuld krijgt, vertelt feministe en activiste Lini Zurlia. „Zo van: waarom droeg je zulke kleding, waarom was je zo laat alleen buiten? Je vroeg erom. Zo conservatief is onze maatschappij nog.” In de Indonesische samenleving is de man dominant.

Een studie wees in 2016 uit dat 93 procent van de verkrachtingslachtoffers geen aangifte doet. Dit geeft aan hoe weinig vertrouwen er is dat de autoriteiten een melding serieus nemen.

Politiechef Tito Karnavian liet eind oktober in een interview met BBC Indonesia zien dat zulk wantrouwen misschien wel terecht is. De politie moet soms vragen of het slachtoffer dat aangifte komt doen, de verkrachting prettig vond, zei hij. „Dat is een belangrijke vraag. Is dat zo? Dan is het geen verkrachting.”

Lini Zurlia schreef hem met haar campagneteam een open brief, die hem opriep gevoeliger te zijn in plaats van slachtoffers te kwetsen. De brief ging viral en Karnavian nodigde een groepje vrouwen uit erover te praten. Bood hij excuses aan voor zijn opmerking? Zurlia: „Nee. Hij was wel beleefd.”

Spanje

Doopceel van slachtoffer gelicht

In Spanje wordt de discussie over seksueel misbruik beperkt gevoerd. Veel vrouwen plaatsten #YoTambién achter hun naam op sociale media, een enkeling kwam met haar verhaal naar buiten in de ‘oude’ media, bijna altijd bleven de daders anoniem.

Er rust nog deels een taboe op seksueel misbruik. Tijdens de dictatuur van Franco (1939-1975) was een dergelijk onderwerp in het openbaar vrijwel niet bespreekbaar. Vrouwen waren er in die periode om te baren en koken. In 1981 nog werden verklaringen van de intussen overleden Pilar Miró over misbruik op de werkvloer van staatsomroep RTVE niet serieus genomen.

De tijd is voorbij dat seksueel misbruik en geweld tegen vrouwen onbestraft bleef, maar het machismo zit diep geworteld in de samenleving. Spanje kijkt dezer dagen naar de berechting van een groep mannen die in 2016 een 18-jarige vrouw zou hebben verkracht bij de jaarlijkse feesten in Pamplona. Volgens de verdediging zou het om vrijwillige seks zijn gegaan. Die voert daarvoor onder meer materiaal aan dat een privédetective verzamelde over het leven van het slachtoffer. Dit leidde tot veel kritiek op sociale media en vrouwenprotest op straat.

Columnist Jutta Chorus sprak socioloog Abram de Swaan, die onderzoek deed naar seksuele intimidatie.

Italië

Asia Argento werd zelf mikpunt

In 1979 liet de Italiaanse documentaire Processo per stupro zien hoe de advocaten van de verdediging de vrouw door het slijk haalden: ze was akkoord, of anders had ze het wel uitgelokt. In de hele #MeToo-discussie is hier vaak naar verwezen, wegens de aanvallen op actrice Asia Argento. Zij is een van de vrouwen die Weinstein beschuldigden, en die zaak domineerde het debat.

Argento was 21, toen Weinstein haar orale seks opdrong. Een paar maanden later begon ze een seksuele relatie met Weinberg die vijf jaar duurde. Ze had het gevoel dat ze moest, bang dat Weinstein haar carrière zou ruïneren. Veel mensen prezen Argento’s moed dit verhaal te vertellen, met name op sociale media regende het scheldpartijen en insinuaties.

„Als je me vertelt dat je wel moest, omdat je moest werken, houd dan je mond”, zei actrice Sandra Milo, een favoriet van regisseur Fellini, tegen The Huffington Post. Milo (84) noemt #MeToo een campagne tegen mannen. „Met de kant die het nu opgaat, zal niemand ons vrouwen meer aanraken. Ze hebben me nooit verkracht, maar mijn kont hebben duizenden personen aangeraakt. Heb ik daar spijt van? Helemaal niet, ook al omdat ik van fysiek contact houd.”

Frankrijk

#VerlinkJeZwijn


Op de dag dat wereldwijd de hashtag #MeToo werd gelanceerd, discussieerde Frankrijk op sociale media over ongewenste intimiteiten met het ‘mot dièse’ #BalanceTonPorc: verlink je zwijn. Sindsdien is het onderwerp niet meer uit het publieke debat verdwenen en zijn meerdere reputaties gesneuveld. Vooral in de Franse politiek, waar de DSK-affaire vers in het geheugen ligt, werden enkele oude rekeningen vereffend.

In tv-interviews liet de dochter van Sarkozy’s minister Éric Besson weten dat Mitterrands oud-minister Pierre Joxe haar tijdens een Wagner-opera in haar kruis heeft gegrepen. Een parlementslid van Macrons La République En Marche ligt onder vuur van een oud-medewerkster en een parlementair assistente van groene partij EELV onthulde dat vrouwen in de Assemblée een „blacklist” bijhouden van mannen met wie je niet in de lift wilt staan.
Concretere beschuldigingen betreffen onder meer een voormalig voorzitter van de Franse Jonge Socialisten. Acht vrouwen betichten hem van seksueel (machts)misbruik tussen 2010 en 2014 en zeggen dat de partijtop van de Parti Socialiste van ex-president Hollande van zijn grensoverschrijdend gedrag op de hoogte was.

Maar de meest ernstige klachten zijn gericht tegen de Zwitserse islamoloog Tariq Ramadan. Na de schrijfster Henda Ayari heeft een tweede vrouw bij de Franse politie gemeld door Ramadan gewelddadig te zijn verkracht. Zwitserse kranten hebben onder oud-studenten meer slachtoffers gevonden, waarop Ramadan door de Britse Oxford-universiteit met verlof is gestuurd. Onder kopstukken van Frans links is door de affaire een wonderlijk debat ontstaan tussen mensen die de al jaren omstreden islamkenner in het verleden de hand boven het hoofd zouden hebben gehouden (vooral website Mediapart) en zij die altijd voor zijn profetieën gewaarschuwd hebben (zoals ex-premier Valls).

De activistische staatssecretaris van Gelijkheid tussen mannen en vrouwen Marlène Schiappa werkt intussen aan wetgeving om „seksistisch en seksueel geweld” op straat tegen te gaan en een minimumleeftijd voor „consensuele seks” in te stellen. Schiappa schreef in het verleden enkele erotische boekjes, wat haar van de populaire site Atlantico de kwalificatie „slettenkoningin” opleverde. Maar dat was nog vóór #MeToo of #MoiAussi. Emmanuel Macron zal zich op 25 november met een toespraak over geweld tegen vrouwen in de discussie mengen.

Correctie (22 november 2017): In een eerdere versie van dit stuk werd de naam van de Amerikaanse journalist Charlie Rose foutief geschreven als Charly Rose.