Robert Gabriel Mugabe: de verraden bevrijder

Robert Mugabe

De Zimbabweaanse president diende dinsdag per brief zijn ontslag in. De man die zich zijn hele leven verraden voelde, maar wel 37 jaar aan de macht bleef, gaat aan zijn vrouw ten onder.

Robert Mugabe, augustus 2013.Foto ALEXANDER JOE/AFP

De dinsdag afgetreden Robert Gabriel Mugabe had het zo graag anders gezien. In de 37 jaar dat hij aan de macht was, achtte hij maar één vervanger waardig genoeg om hem van zijn troon te stoten, en dat was de dood zelve. Maar het was zijn eigen partij, Zanu-PF, waar hij zijn leven aan heeft gewijd, die hem op 93-jarige leeftijd op de knieën dwong en hem het partijleiderschap afnam. Het was zijn eigen volk, waarover hij bijna vier decennia als een pater familias heeft geregeerd, die hem per straatprotest naar huis stuurde. Voor hem, als bevrijder en architect van een onafhankelijk Zimbabwe is er geen groter verraad denkbaar.

In het Westen zal Mugabe vooral herdacht worden als een tiran en een van de laatste dinosaurussen op het Afrikaanse continent, verantwoordelijk voor het lijden van duizenden landgenoten. Vanuit dat perspectief gezien is Mugabe de ontspoorde bevrijder: de president die ooit verzoening predikte en een voorbeeld was voor andere leiders op het continent, maar een florerende economie tot een pariastaat maakte door duizenden witte boeren van hun land te verjagen, zonder compensatie.

Lees ook: Zimbabweaanse president Mugabe treedt af

Maar tot zijn laatste dag in State House, het presidentieel paleis dat dit weekend door zijn volk werd omsingeld, bleef in Zimbabwe en ver daarbuiten het respect bestaan voor die andere Mugabe. Dat is de onafhankelijkheidsstrijder die elf jaar in de gevangenis zat en een vijftien jaar durende guerrillaoorlog voerde om zijn geboorteland te ontdoen van de nazaten van de Britse kolonisator. Mugabe durfde af te rekenen met de erfenis van het kolonialisme, en het land dat de zwarte Zimbabweanen in de eeuw voor onafhankelijkheid was afgepakt, te herverdelen. De koloniale geschiedenis te herstellen. Dat is Mugabe de orator, de antiglobalist, de Afrikaanse nationalist.

Ongeacht het standpunt dat je over hem inneemt, er is één constante in het lange leven van Mugabe. Het verhaal over de opkomst en neergang van de Zimbabweaanse oud-president is het verhaal van boosheid en wraakzucht, die volgens zijn biografen vroeg in zijn jeugd begint als zijn vader hem in de steek laat. De woede over dat verraad liet hem zijn leven lang niet los. Die pijn kwam steeds weer terug, als hij op latere leeftijd voelde dat hij weer verraden werd. En dat voelde hij vaak.

Minibus met een afbeelding van Robert Mugabe in een busstation in Harare, Zimbabwe, 15 november 2017. Foto REUTERS/Philimon Bulawayo

Samenzwering

Hij was nog geen twee jaar premier van onafhankelijk Zimbabwe in 1982 toen hij zijn troepen naar Matabeleland stuurde, in het zuiden van Zimbabwe. Mugabe vermoedde een samenzwering tussen de zuidelijke Ndbele en het racistische apartheidsregime in Zuid-Afrika, dat in de hele regio buurlanden destabiliseerde. „Er is een slang in het huis”, zou Mugabe hebben gezegd. Zijn reactie op dit verraad was de Gukurahundi (Shona voor ‘de vroege lenteregen die het stof wegspoelt’), een militaire strafcampagne waarbij naar schatting 20.000 Ndebele om het leven kwamen. De slachtpartij werd uitgevoerd door de Vijfde Brigade, onder leiding van Emmerson Mnangagwa, die twee weken geleden door Mugabe werd ontslagen op beschuldiging van verraad maar die hem nu opvolgt als partijleider en president van Zimbabwe.

Mugabe zou zich vijftien jaar later ook verraden voelen door de Britten, omdat die hun belofte uit de tijd van de onafhankelijkheid van Zimbabwe niet meer wilden nakomen om de landhervorming te helpen financieren. Het was de regering van Tony Blair die daar vanaf zag: als leider van een Labour-regering hoefde hij zich niet aan toezeggingen van de Conservatieven te houden, vond hij.

‘Nooit meer gekoloniseerd’

Dat verraad raakte Mugabe in zijn hart. Bij elke publieke gelegenheid zou hij de Britten daarna vervloeken. Blair werd Bliar, een leugenaar. „Zimbabwe zal nooit meer gekoloniseerd worden door de Britten. Groot-Brittannië voor de Britten, Zimbabwe voor de Zimbabweanen”, zou hij keer op keer herhalen.

Zo verhulde hij dat hij snakte naar Britse erkenning. Er is geen Britser politicus in Afrika te vinden dan Robert Mugabe. Met zijn keurige maatpakken en zijn Engels dat altijd even foutloos is als een BBC-nieuwslezer en „een vleugje 19de-eeuws” klinkt, schrijft de Britse journalist David Blair – geen familie van de premierin Degrees of Violence, een biografie van Mugabe.

Mugabe tijdens de viering van 32 jaar onafhankelijkheid van Zimbabwe in april 2012.Foto Reuters

Mugabe voelde zich ook verraden door zijn oude kameraden uit de onafhankelijkheidsstrijd, de oorlogsveteranen, die zich halverwege de jaren negentig tegen hem keerden omdat ze een scherpe verhoging van hun oorlogspensioenen opeisten – en kregen – op een moment dat het land dat niet kon betalen.

De economie van Zimbabwe kraakte in die periode al in zijn voegen als gevolg van het desastreuze hervormingsprogramma van het IMF en de Wereldbank. Zij dwongen Zimbabwe de grenzen open te gooien voor buitenlandse importen, waar Mugabe aan voldeed. Zo ging de textielindustrie in Zimbabwe ten onder. Toen de regering van Zimbabwe zich vervolgens ook nog ging bemoeien met de peperdure oorlog in Zaïre, de huidige Democratische Republiek Congo, crashte de lokale munt en kon Mugabe de salarissen niet meer betalen.

Dit ongenoegen, gevoegd bij woede over diverse corruptieschandalen, leidde tot de eerste protesten tegen zijn regering. De vakbonden verenigden zich, aangevoerd door Morgan Tsvangirai, die kort daarop een politieke partij oprichtte, de Movement for Democratic Change (MDC), een die snel populair werd.

Robert Mugabe (l) en zijn collega Joshua Nkombo (r) als leiders van het Patriotic Front in Londen, 1979. Foto ANP

Toen Mugabe in 2000 een referendum hield over een nieuwe Grondwet die hem meer macht moest geven, verloor hij die en was hij woest. De oorzaak van het verraad had hij snel gevonden: op de staatstelevisie was te zien hoe witte boeren betaalcheques verstrekten aan vertegenwoordigers van de MDC van Tsvangirai, die campagne tegen de Grondwet had gevoerd. Dezelfde boeren die Mugabe nota bene twintig jaar ongestoord had gelaten op hun land dat ze in de koloniale tijd hadden verkregen.

Om dit verraad te wreken, stuurde hij de oorlogsveteranen naar de boerderijen om de witte boeren van hun land te verdrijven. Ruim vierduizend werden er verdreven.

Zimbabwe leefde en herleefde de consequenties van zijn toorn over dat verraad en zijn verlangen naar trouw en erkenning. Zijn overtuiging dat niemand beter voor Zimbabwe was dan hijzelf, bleef hij tot het einde toe verkondigen.

Zelfs toen hij fysiek de taken van het presidentschap niet meer aankon, en struikelde op weg naar het podium, dezelfde speech een tweede keer voorlas, voor een volle zaal in zijn broek plaste of wegzakte en indommelde. Robert Mugabe kon niet leven zonder erkenning. Hij was nog liever dood.

Robert Mugabe met zijn vrouw Grace en de Britse koningin Elizabeth in Buckingham Palace, Londen. Foto AFP PHOTO/POOL/Johnny Eggitt

Vader vertrekt

Die hang naar erkenning begint bij zijn vader. In Kutama, om precies te zijn, de Jezuïtische missiepost waar Mugabe in 1924 werd geboren. Zimbabwe heette toen nog Rhodesië, naar de Britse mijnmagnaat Cecil John Rhodes die zo narcistisch was dat hij al het land dat hij van de lokale bevolking inpikte naar zichzelf liet noemen.

Kutama ligt zo’n 100 kilometer ten westen van de hoofdstad, die toen nog niet Harare maar Salisbury heette. Daar verloor de jonge Mugabe voor zijn tiende jaar twee oudere broers, Raphael en Michael, die allebei bezweken aan kinderziektes. Toen vertrok ook zijn vader, Gabriel, naar een stad 500 kilometer van Kutama. „Hij ging in Bulawayo wonen, voor werk, en hertrouwde. Robert bleef boos op hem, omdat hij nooit wilde helpen. Hij haatte hem intens en dat is altijd zo gebleven”, vertelt de enig overgebleven broer Donato in het boek Dinner with Mugabe van Heidi Holland. Zijn vader liet zich tien jaar lang niet meer zien en keerde pas terug naar het dorp toen hij dodelijk ziek was. Dat was in 1944, het jaar dat Robert Kutama verliet.

Robert werd opgevoed door zijn moeder, die haar teleurstelling over het stukgelopen huwelijk verborg in twee obsessies: de kerk en haar zoon. „Ze liet er geen misverstand over bestaan dat hij boven ieder ander uit zou stijgen, een leider door God zelf gekozen”, schrijft Holland. De overbezorgdheid van zijn moeder leidde volgens een jeugdvriend tot „een minderwaardigheidscomplex dat hij verbergt achter zijn welsprekendheid”.

Robert Mugabe (zittend in het midden) tijdens zijn eerste persconferentie als nieuwe leider van Zimbabwe, 6 maart 1980. Foto Keystone Pictures USA/ZUMAPRESS.

De jonge Mugabe was een eenling. Een boekenwurm. Een nerd. Hij was fysiek de mindere van zijn vriendjes, maar gedreven om ze met kennis voorbij te streven. „Zijn boeken waren zijn enige vrienden”, vertelde zijn broer Donato. Iedere ochtend stond hij om half vijf op zodat hij een paar uur kon lezen voor hij naar school ging. Hij was streng in de leer, een Jezuïet. Hij werd onder de vleugels genomen door een Ierse missionaris, Father O’Hea. Ergens in die jaren liggen Mugabes wortels voor zijn latere homofobie, die hij als president „erger dan varkens” noemde.

Er is een theorie die zegt dat Mugabe zijn zachtheid verloor met de dood van zijn eerste liefde en zijn eerste vrouw Sally Hayfron. Hij ontmoette haar in 1958, in Ghana. Het was de tijd waarin Ghana en veel Afrikaanse landen hun onafhankelijkheid van de Europese kolonisators verkregen, een leerschool voor de jonge Mugabe. Ze trouwden in 1961. „Ze was levendig, hield van gezelligheid en ze wist hem uit zijn schulp te trekken”, schrijft David Blair. Ze hadden een kind samen, dat Mugabe nooit zou leren kennen. Nadat hij zich heeft aangesloten bij de zwarte bevrijdingsbeweging wordt hij in 1963 opgepakt en zonder vorm van proces of formele aanklacht vastgezet. „Ik beschik over vertrouwelijke informatie die ik hier niet bekend kan maken en ik ben ervan overtuigd dat u geweld zult plegen in Rhodesië. Daarom geef ik hierbij de opdracht u vast te zetten in de Salisbury Maximum Security Prison”, schreef de toenmalige minister van Justitie in een brief die hij besloot met „God Save the Queen”. Kort daarna verklaarde Ian Smith zijn landje ‘eenzijdig onafhankelijk’ van het moederland Groot-Brittannië en stortte Rhodesië in een geweldsspiraal. In december 1966 kreeg Mugabe nieuws van het overlijden van zijn zoon, als gevolg van malaria. Dat waren zijn meedogenloze levenslessen, die zijn onzekerheid en haat voedden en voor hem het ongelijk bewezen van Sally’s zachtheid.

Bekijk ook deze video van The Guardian over het leven van Mugabe:

Kinderloos

Zij zou voor altijd kinderloos blijven, tot aan haar dood in 1992. Mugabe had tegen die tijd al ruim tien jaar een affaire met zijn secretaresse Grace. Zij gaf hem nog voor Sally’s dood twee kinderen, onder wie Bona, genoemd naar zijn moeder. Een derde kind volgde na hun huwelijk in 1996. „De dood van Sally beroofde Mugabe van een belangrijke invloed die hem in evenwicht bracht en kan wellicht zijn latere gedrag verklaren”, is te lezen in Degrees of Violence. Grace hield vooral van winkelen in Harrods en toen de Britten dat niet meer toelieten, in Singapore. Gucci Grace werd haar bijnaam. Toen haar echtgenoot lichamelijk zichtbaar achteruit ging, bleek ze zelf presidentiële ambities te koesteren. Ze mobiliseerde jonge ambitieuze politici, die net als zij geen rol in de bevrijdingsstrijd hadden gespeeld. Ze noemden zich: Generatie 40, naar de gemiddelde leeftijd van de aanhangers. Dit is de generatie die niet schroomde haar welvaart te tonen, terwijl Zimbabweanen verhongerden. Zoals de kinderen van Robert en Grace zich lieten fotograferen in net gekochte Rolls-Royce en Bentley’s, of champagne uitgoten over hun peperdure horloges: „Volgende week koop ik wel weer een nieuwe”.

Dat was niet de mentaliteit van de sobere strijders met wie Mugabe in de bush vocht. Het ontslag van Mnangagwa als vicepresident was voor velen het bewijs dat Mugabe zijn principes was vergeten. Daarmee had hij de weg vrijgemaakt voor Grace en haar patsergeneratie. Die verkeerde inschatting kostte Mugabe zijn macht.

Mugabe wilde geen allianties, geen vriendschappen, geen vertrouwelingen. Sinds het eerste verraad in zijn leven vertrouwde hij alleen zichzelf. Eenzaam aan de top, geïsoleerd van zijn eigen land en partij. In plaats van de erkenning die hij zijn hele leven zocht, wachtte hem spot en publieke vernedering.

    • Bram Vermeulen