Recensie

Nostalgie naar een massamoordenaar

Documentaire

Russen kijken met uiterst gemengde gevoelens terug op de heerschappij van Stalin, in documentaire ‘De rode ziel’.

Herinneringen aan een jeugd onder Stalin in ‘De rode ziel’

Een lange geul in het veld, dan weet je het vaak wel in Rusland. Een oud massagraf: als de lijken vergaan, klinkt de grond in. „Och, ze stapelden die stakkers op als houtblokken”, zucht een oud besje. „Het complete werkkamp ligt hier.” Dan wijst ze op een dode fabriek verderop, door die stakkers gebouwd. „Kijk, alles is kapot en gestolen. Leefde Stalin nog maar.”

De Rode ziel van Jessica Gorter gaat over nostalgie naar dictator Stalin, die als massamoordenaar slechts Mao voor zich duldt. Gorter spreekt oude dissidenten die in de bossen naar massagraven zoeken, kinderen van ‘volksvijanden’, rode oudjes en een neo-stalinist wiens zoon stierf door drugs. Ofwel ‘westerse levensstijl’; in de Sovjet-Unie was iedereen gelijk, fatsoenlijk en beleefd, fantaseert hij. Niemand wist van drugs of prostitutie.

De huidige Stalincultus is een reactie op het trauma van perestroika en roofkapitalisme, Stalin staat voor de veronderstelde orde en prestige van de USSR. Maar zelfs scholieren kennen de keerzijde, laat De rode ziel zien: de terreur was zo massaal dat elke familie slachtoffers én beulen telt. Gorters aftastende documentaire overlapt thematisch het meer persoonlijke en aangrijpende Liefde is Aardappelen van Aliona van der Horst. De rode ziel illustreert vooral het ongeëvenaarde Russische talent om te geloven in meerdere, tegenstrijdige waarheden tegelijk.