‘Kijk eens hoe ontspannen Angela Merkel nog oogt’

Thorsten Faas

De Duitsers zijn de huidige politieke onzekerheid niet gewend. „Dit is nieuw terrein.”

De politieke toestand in Duitsland is verontrustend, maar van een noodtoestand is geen sprake. Dat zegt Thorsten Faas, politiek socioloog aan de Freie Universität Berlin, in gesprek met buitenlandse journalisten. Na het stuklopen van de poging een regering te vormen van CDU/CSU met de liberale FDP en de Groenen, is politieke creativiteit nodig om alsnog een stabiele regering te kunnen vormen, zegt Faas.

„Voor het eerst beleven we in de bondsrepubliek een situatie waarin onduidelijk is wie gaat regeren. Na verkiezingen moest altijd wel onderhandeld worden over een nieuwe coalitie, maar waar het heenging was snel duidelijk. Nu verkeren we in een fase van onzekerheid. En dat is volledig nieuw terrein. De grondwet geeft hiervoor geen routekaart.”

Komen er nu nieuwe verkiezingen?

„Daar wordt erg lichtvaardig over gesproken. Maar de politieke hoofdrolspelers zijn het er niet over eens. Maandag sprak SPD-leider Schulz zich er bijvoorbeeld vóór uit, terwijl president Steinmeier een half uur later zei het te willen vermijden.”

Wie profiteert van deze situatie?

„Dat hangt ervan af welk verhaal over de mislukte formatie geaccepteerd wordt. Of het nu klopt of niet, als het verhaal aanslaat dat de gevestigde partijen afgelopen maand maar een spelletje hebben gespeeld, dan kan de AfD daarvan profiteren.

„Een heel andere visie kan ook de overhand krijgen: dat deze crisis laat zien wat de gevolgen zijn als je op een protestpartij stemt, wat de versnippering van het politieke landschap met zich meebrengt en dat voor regeringsvorming partijen nodig zijn die bereid zijn lastige compromissen te sluiten om het land bestuurbaar te houden. Het is dus geen automatisme dat de AfD van nieuwe verkiezingen profiteert.”

En profiteert de FDP, die de formatie liet klappen?

„Voor de liberalen was dat een riskante stap. Een breuk met onze politieke cultuur, waarin men van de FDP verwachtte dat ze regeringsverantwoordelijkheid zou nemen. De partij heeft geen stabiele, vaste achterban. FDP-chef Lindner nam in de onderhandelingen behoorlijk rechtse standpunten in, vanuit een naïef geloof dat je zomaar thema’s van andere partijen kan overnemen. Maar dan heeft de kiezer vaak voorkeur voor het origineel, in dit geval AfD.”

Kan een minderheidsregering?

„Die mogelijkheid biedt de grondwet voor heel uitzonderlijke situaties. Maar dit is geen noodtoestand. In deelstaten zijn er wel minderheidsregeringen geweest, bijvoorbeeld in Noordrijn-Westfalen van 2010 tot 2012. Maar daar grepen ze de eerste gelegenheid aan om via vervroegde verkiezingen een eigen meerderheid te krijgen.

„Bij een minderheidsregering krijg je een verschuiving van politiek gewicht van de uitvoerende naar de wetgevende macht, het parlement. Zoiets is dus niet zomaar een klein experiment, het is een fundamentele verandering met ingrijpende gevolgen voor het politieke systeem.”

Waarom weigert de SPD weer een coalitie met CDU/CSU aan te gaan?

„Na hun grote verkiezingsverlies zei SPD-chef Schulz: de kiezer wil geen ‘Grote Coalitie’ meer, we gaan in de oppositie. Als hij nu zegt dat er toch over te praten valt, staat zijn geloofwaardigheid ter discussie. En de SPD hééft al jaren een groot geloofwaardigheidsprobleem bij de achterban.

„Er wordt geopperd dat de SPD moet zeggen: we willen wel met de CDU/CSU, alleen moet Merkel dan geen kanselier worden. Heel riskant, het versterkt de indruk dat de SPD een spelletje speelt. En bovendien heeft Merkel nog steeds veel steun.”

Hoe sterk is haar positie nog?

„Kijk eens hoe ontspannen ze oogt. Haar positie staat in haar eigen partij niet echt ter discussie. Zelfs tussen de regels door hoor je nu niet dat zij de juiste leider niet is. En in deze moeilijke situatie, met op korte termijn mogelijk nieuwe verkiezingen, is het ook een lastig moment voor een leiderschapswissel.”

Is een coalitie van CDU/CSU niet acceptabeler voor de SPD als ook de Groenen meedoen?

„Waarom zou een partij, in dit geval de Groenen, toetreden als ze niet echt nodig is om tot een meerderheid te komen? In Duitsland is de traditie dat partijen alleen meedoen als ze getalsmatig ook nodig zijn.”

Is er geen risico dat nieuwe verkiezingen dezelfde uitslag opleveren?

„Dat suggereren de peilingen, maar het hoeft niet zo uit te pakken. Hoe reageren de CDU/CSU-kiezers die in september uit protest op AfD of FDP hebben gestemd op deze onzekerheid? Schulz zal waarschijnlijk niet nog eens de SPD leiden. Ook de CSU krijgt wellicht een nieuwe leider. De Groenen concluderen uit de mislukte Jamaica-coalitie misschien dat ze een andere koers moeten varen. Er is straks zó veel veranderd waar de kiezers op kunnen reageren.”