Frans Zwartjes: filmmaker die liever niets wilde weten

(1927-2017)

Frans Zwartjes was de nestor van de Nederlandse experimentele cinema. Susan Sontag noemde hem „de belangrijkste experimentele filmer van zijn tijd”. Via zijn lessen aan de Vrije Academie in Den Haag inspireerde hij talloze filmmakers.

Zwartjes gaf les aan de Vrije Academie in Den Haag, waarbij studenten al doende zelf moesten ontdekken wat ze wilden. Foto ANP

Op 18 november overleed filmmaker Frans Zwartjes, hij werd negentig jaar oud. Essayist Susan Sontag noemde hem ooit „de belangrijkste experimentele filmer van zijn tijd”. Zwartjes laat een oeuvre na van ruim vijftig films, daarnaast was hij beeldend kunstenaar en fotograaf. Voor veel van zijn films componeerde hij ook de muziek, vaak in samenwerking met zijn broer. Voordat Zwartjes filmmaker werd, was hij vioolbouwer en altviolist bij het orkest van De Nederlandse Opera.

De in 1927 geboren Zwartjes maakte zijn eerste experimentele film in 1967. Living (1971), een van zijn beste films, werd in 2007 opgenomen in de Canon van de Nederlandse Film. Hierin speelt hij samen met zijn vrouw Trix, die in veel van zijn films figureert, evenals kunstenares Moniek Toebosch en Christian Manders.

Selfie avant la lettre

In Living lopen Zwartjes en Trix met wit geschminkte gezichten door een huis, de sfeer is broeierig en beklemmend. De camera, met vervormende groothoeklens, bedient Zwartjes zelf (een selfie avant la lettre). Het levert fraai vloeiend camerawerk op. Hij filmt nadrukkelijk het decolleté van Trix, die ook eventjes haar borsten ontbloot.

Seksualiteit speelt een grote rol in Zwartjes’ werk, gekoppeld aan machtsverhoudingen, voyeurisme en onbestemde dreiging. Die nadruk op seksualiteit was een reactie op de (toen nog) prudente inhoud van Nederlandse films die als ze al seks toonden, dat onder de lakens deden. Zwartjes in een interview: „Zelf wilde ik alléén maar onder de lakens filmen, bij wijze van spreken.”

Het bracht hem in de problemen bij Pentimento (1979), een lange film waarin (naakte) vrouwen in een inrichting onderworpen worden aan sadistische experimenten en verkracht worden. Feministen waren woedend en probeerden vertoningen van de duistere film te verstoren.

Hollandse Meesters: Frans Zwartjes (portret van Frank Scheffer uit 2015).

Lessen

Zwartjes gaf les aan de Vrije Academie in Den Haag, waarbij studenten al doende zelf moesten ontdekken wat ze wilden. Hij leerde ze niets, vooral geen regels. Het leidde tot de zogenaamde ‘Haagse School’, waartoe Zwartjes’ leerlingen Paul de Nooijer, Ben van Lieshout en, recenter, Hester Scheurwater en Mark de Cloe gerekend worden. Zwartjes: „Voor alle kunsten geldt dat je niks moet weten. Anders ga je doen wat je weet.” Die filosofie kenmerkte zowel zijn lessen als zijn eigen oeuvre.

    • André Waardenburg