Een tunnel naar de vrije wereld

VPN Met een VPN-verbinding kun je censuur omzeilen. Overheden van verschillende landen proberen VPN-gebruik daarom te ontmoedigen.

Protesten in Moskou tegen de inperking van internetvrijheid, in juli dit jaar. Op het bordje staat: ‘het internet is van ons’. FOTO MLADEN ANTONOV / AFP

Een Amerikaanse Netflix-serie bekijken die nog niet in Nederland beschikbaar is. Of thuis inloggen op het intranet van je werk. Het zijn typische gevallen waarvoor je een VPN-verbinding (‘virtueel particulier netwerk’) gebruikt.

In landen met beperkte internetvrijheid is VPN ook een populaire manier om censuur te omzeilen. Zo is het binnen China vrijwel onmogelijk om online-informatie te vinden over de bloedig neergeslagen studentenprotesten van 1989. Met VPN kun je doen alsof je computer zich in een westers land bevindt en dan vind je die informatie wél.

Met een VPN-verbinding maak je als het ware een tunnel van het ene naar het andere netwerk. Informatie verloopt niet direct via de webserver, maar via de VPN-dienst naar de webserver en via de VPN-dienst terug naar je computer. Zo worden gegevens beveiligd en ontloop je geoblokkades (blokkades voor bepaalde landen).

Voor journalisten en activisten in onder meer China, Rusland en Turkije is VPN daarom belangrijk. De overheden van deze landen proberen VPN in toenemende mate te controleren en beperken. Zo ging deze maand in Rusland een wet van kracht die VPN-aanbieders dwingt samen te werken met de autoriteiten. En afgelopen zomer verwijderde Apple in China na druk van de overheid populaire VPN-aanbieders uit de App Store.

„Door de Arabische lente hebben repressieve regimes gezien hoe makkelijk het voor burgers is om politiek verzet te organiseren via internet”, zegt Menso Heus, technisch medewerker van Free Press Unlimited, een organisatie die zich inzet voor toegang tot informatie. „Sindsdien wordt gezocht naar manieren om technologieën die censuur omzeilen, te beperken.”

VPN speelt een belangrijke rol in het bedrijfsleven. Werknemers kunnen ermee op afstand werken in de beveiligde bedrijfsomgeving. Weinig landen zullen VPN daarom geheel verbieden, zegt Heus. „Het gaat om een ontmoedigingsbeleid voor VPN-gebruik door de gewone burger.”

Een alternatief is het Tor-netwerk, dat informatie in stukjes knipt en via verschillende computers verstuurt. Tor garandeert anonimiteit, maar maakt de verbinding een stuk trager. In verschillende landen is ook het gegebruik van Tor wettelijk ingeperkt.

Zo werkt VPN:

Rusland: ‘Nu al worden manieren gezocht om de wet te omzeilen’

MOSKOU – It’er Timofej (32) – hij wil alleen met zijn voornaam in de krant – gebruikt VPN voor het downloaden van films, series en boeken via ‘torrent trackers’, programma’s waarmee gebruikers bestanden kunnen delen.

Veel torrent trackers zijn verboden in Rusland, vertelt Timofej. „Niet vanwege de schendingen van het auteursrecht, maar omdat je er materiaal kan vinden dat als ‘extremistisch’ is aangemerkt.”

Rusland kent een lange ‘index’ met verboden ‘extremistische’ literatuur, waar niet alleen IS-propaganda op staat, maar bijvoorbeeld ook uitgaven van de Jehovah’s Getuigen.

Een berucht voorbeeld, vertelt Timofej, is een boek waarin wordt beschreven hoe je soep kunt maken van hennep. „Dat werd beschouwd als propaganda voor drugs.”

Sinds 2012 kent Rusland ook een wet die bepaalt dat websites moeten worden geblokkeerd als ze op een ‘zwarte lijst’ zijn gezet door telecomwaakhond Roskomnadzor. De wet wordt regelmatig ingezet tegen uitingen van de oppositie en kritiek op de regering.

Maar de wet was niet erg effectief, vertelt Timofej. Websites werden gekopieerd naar een ‘mirror’; totdat die geblokkeerd werd, was de informatie gewoon beschikbaar. Er werd informatie gedeeld via Facebook. En VPN werd snel populair in Rusland – vooral de gratis diensten.

Sinds 1 november zijn VPN-services verplicht om de toegang tot de sites op de zwarte lijst te blokkeren. De implementatie van de wet laat nog op zich wachten, vertelt Timofej. „Maar nu al worden er manieren gezocht om de wet te omzeilen.”

Internetgebruikers die een beetje zijn ingevoerd zullen zich de toegang tot verboden sites dus niet laten ontzeggen. Vooral niet omdat – anders dan vaak wordt gedacht – in Rusland de wet zich niet richt op individuele burgers. De wet stelt de VPN-diensten verantwoordelijk voor het afschermen van verboden materiaal. Wie straks via een truc tóch toegang weet te krijgen tot een verboden site, is dus niet strafbaar.

Timofej bezoekt zelf trouwens nooit verboden politieke sites via VPN. „Ik lees nieuws via Facebook, ik volg een aantal mensen daar. Daar heb ik in principe genoeg aan.”

Lees ook: Het Russische internet is sinds deze week weer een beetje minder vrij

China: ‘Het wordt moeilijker om een goede VPN te downloaden’

SHANGHAI – „Ik voel me gehandicapt als ik geen VPN heb”, zegt journaliste Lam (26). Om veiligheidsredenen wil ze alleen met haar veelvoorkomende achternaam in de krant. „Ik schrijf in het Engels, dus ik zoek Engelstalige informatie. Google is daarvoor beter dan de Chinese zoekmachine Baidu.” Google is net als Facebook en Twitter in China geblokkeerd. Via VPN zijn de diensten wel bereikbaar.

Op de Chinese socialemediadienst WeChat voelt ze zich niet veilig, vertelt Lam. „Ik probeer te voorkomen dat ik er over gevoelige dingen praat. Nu is het nog in orde, denk ik. Maar als er iets gebeurt, beschikken zij over al mijn informatie, inclusief contactgegevens van anderen. Ze dragen gemakkelijk informatie over wanneer de overheid erom vraagt.

„Buitenlandse bedrijven zullen tenminste moeite doen om mijn gegevens te bewaken. Aan de andere kant: als de overheid me wil opsporen, dan vinden ze me wel.”

Lam gebruikt VPN ook voor Twitter. „Ik gebruik het vooral om berichten van anderen te lezen. Of ik meer uitgesproken ben als ik VPN gebruik? Mwah.”

Het gebruik van VPN is controversieel, maar in het bedrijfsleven is het heel gangbaar. Lam: „Ook Chinese bedrijven hebben soms toegang nodig tot de Engelstalige wereld.”

Tegelijkertijd is het percentage van de Chinese bevolking dat gebruikmaakt van VPN klein, zegt Lam. „Mijn zusje doet een masteropleiding in een grote stad. Ik heb haar een VPN-abonnement cadeau gegeven. ‘Je kunt niet je hele leven op Baidu vertrouwen’, zei ik. Maar ze heeft het nog niet geprobeerd – terwijl ze toch echt niet dom is.”

Het wordt moeilijker om een goede VPN te downloaden, merkt Lam. „Drie jaar geleden was het makkelijk en goedkoop. Nu moet je flink betalen voor een stabiele service.” VPN helemaal verbieden kan niet, denkt ze. „Dat zou de buitenlanders wegjagen.”

Lam zal VPN blijven gebruiken, maar ze vermoedt dat jongeren VPN vaker te duur zullen vinden. „Ze hebben een prima leven, maar zijn afgesloten van de waarheid, van de grotere wereld.”

Lees ook: Grote kans dat je dit in China niet kunt lezen

Turkije: ‘Je wilt ongestoord kunnen surfen, zonder bullshit’

ISTANBUL – Turken zijn de afgelopen jaren gewend geraakt aan blokkades van sociale media en andere massale internetcensuur. Daarom gebruikt zo’n 20 procent van de Turken VPN. „Het is onderdeel van het dagelijks leven, om eerlijk te zijn”, zegt Raşit Çakir (30), die in Istanbul voor een IT-bedrijf werkt. „Je wilt ongestoord kunnen surfen en je kunt slechts een beperkte hoeveelheid bullshit aan.”

Met bullshit doelt Çakir op de steeds sterkere inperking van de internetvrijheid in Turkije. Die is al jaren aan de gang. „Vooral na de Gezi-protesten enkele zomers geleden werd de Turkse regering zich bewuster van de mogelijkheden die internet biedt om mensen te mobiliseren. Dit zagen ze duidelijk als een bedreiging.”

Sinds de mislukte coup van vorig jaar zijn de restricties nog strenger. Tijdens militaire operaties in het overwegend Koerdische zuidoosten worden telecomnetwerken geregeld helemaal platgelegd. „Als er aanslagen zijn of demonstraties tegen de regering, wordt de toegang tot sociale media onmiddellijk geblokkeerd. Om mij onbekende redenen gebeurt dit soms ook met websites als Reddit en Imgur.”

In totaal 114.000 websites zijn helemaal niet bereikbaar, waaronder Wikipedia. Dat geldt ook voor pornosites. Om te voorkomen dat mensen de blokkades omzeilen, probeert de regering het gebruik van VPN aan banden te leggen. Providers werken daaraan mee en blokkeren het gebruikt van bepaalde VPN-diensten. Maar dat is nooit waterdicht. Çakir gebruikt nu een extensie van Google Chrome die Browsec heet. „Het is erg gebruiksvriendelijk.”

Çakir heeft VPN nodig voor zijn werk. „Ik heb een baan bij een onlinereclamebureau, dat gespecialiseerd is in advertenties op Google. Ik gebruik VPN vrij intensief, want ik moet controleren hoe mijn advertenties het doen op verschillende zoekmachines en vanuit verschillende locaties. Voor de rest gebruik ik VPN om in mijn eigen tijd te surfen.”

Veel Turken gebruiken VPN om een van de vele nieuwssites te bezoeken die sinds de coup zijn geblokkeerd. Dat geldt niet voor Çakir. „Ik ben lang geleden gestopt met het volgen van nieuws. Je kunt je tijd beter gebruiken voor dingen die je kunt veranderen. En dat zie ik op dit moment hier niet gebeuren.”

    • Eva de Valk