Beeld: Kees van de Veen

Een koffiekopje als aandenken aan Littenseradiel

Lokaal bestuur

Veel gemeenten fuseren eind dit jaar, en daarom houden ze er woensdag verkiezingen. Het Friese Littenseradiel gaat op in drie andere gemeenten. Burgemeester en burgers zien voordelen, maar zorgen maakt men zich wel.

De korte lijntjes. Wie je ook spreekt in de Friese gemeente Littenseradiel heeft het erover: de korte lijntjes naar de burgemeester, naar de twee wethouders, naar de gemeenteraad.

Murk Okkema, slager en havenmeester van Wommels, komt met een mooi voorbeeld. Hij wilde de gevel van de slagerij aanpassen. Dat mocht van de welstandscommissie alleen met rode steentjes. Vier verschillende tinten rood legde hij voor, maar nog vond ze het niet goed. Tot de burgemeester meeging naar een overleg. „Ze wees op de vier kleuren. ‘Nu kiezen, zei ze’. En hupsakee.” Straks, vreest hij, „moet ik eerst langs tien ambtenaren voor ik de burgemeester spreek”.

Want straks, na 1 januari, valt Wommels niet langer onder Littenseradiel. De gemeente wordt opgeheven, de 29 dorpen met hun 10.746 inwoners verdeeld over drie grotere gemeenten: Leeuwarden, Waadhoeke (met Franeker als grootste stad) en Súdwest-Fryslân (met Sneek als bestuurscentrum).

Het is de zoveelste herindeling van de afgelopen decennia. Van de 1.015 gemeenten die Nederland na de Tweede Wereldoorlog telde, zijn er op 1 januari nog 380 over. En het einde van de herindelingen is niet in zicht: een jaar later moeten nog eens 17 gemeenten fuseren. ‘Bestuurskracht’ is daarbij het toverwoord.

„We hebben het heel lang volgehouden als kleine gemeente”, zegt burgemeester Johanneke Liemburg (PvdA). „Met samenwerking kom je ook een heel eind. Maar als je omgeving zó groot wordt, als overal opschaling plaatsvindt, dan moet je gewoon mee, ook omdat sommige zaken best ingewikkeld worden.”

Koffiekopjes als aandenken

In haar kamer in het gemeentehuis in Wommels staat een grote blauwe container klaar voor oud papier. Zeventien jaar keek ze vanuit haar kamer uit over het kaatsveld, nu wordt het gemeentehuis waarschijnlijk onderdeel van een verzorgingstehuis. De planten zijn verkocht, de kopjes met het wapentje van Littenseradiel waaruit nu nog koffie wordt gedronken, gaan als aandenken naar oud-gemeenteambtenaren.

Liemburg en haar wethouders gingen alle 29 dorpen langs om uit te leggen waarom het alleen niet meer lukte. De burgemeester zegt: „Neem de privacywetgeving en de gevolgen daarvan voor de ict. Of het veiligheidsbeleid, welke nieuwe eisen er bijkomen.”

Ze vertelt over vergaderingen van de veiligheidsregio, waar collega’s van grotere gemeenten „hun huiswerk goed hadden gedaan omdat ambtenaren alle stukken lazen en opmerkingen maakten”. Liemburg: „Ik had daar geen mensen voor.”

Ze stelt vast: „De maatschappij vraagt om specialisatie.” Dat bleek steeds moeilijker voor een kleine gemeente.

De keerzijde van herindeling ziet ze ook: de korte lijntjes worden langer. „Bureaucratische schaalvergroting”, noemt Liemburg het. „Je hebt regels natuurlijk niet voor niets. Maar soms vallen die in individuele gevallen oneerlijk uit. In een kleine gemeente heb je dat snel door.” Ambtenaren, zegt ze, kunnen een regel niet zelf veranderen en hebben niet de neiging snel naar het bestuur te stappen. In Wommels komt ze hen gewoon op de trap tegen.

Neem de brief die de organisatoren van een dorpsfeest kregen: of ze maatregelen wilden nemen om een terroristische aanslag te voorkomen. Het grootste dorp van Littenseradiel – Wommels – heeft net 2.200 inwoners. ‘Hoe moeten we dat doen, burgemeester’, werd Liemburg gevraagd. Een vertaalslag van een landelijke regel was nodig.

„Ik zei dat het belangrijkste was dat ze er zich bewust van moesten zijn dat er iets onverwachts kan gebeuren. Dat hoeft niet beslist een terrorist te zijn, maar kan ook een verward iemand zijn of iemand die door alcohol of drugs uit de band springt. Dát kon iedereen zich zo voorstellen.”

„Ik kom ambtenaren ook gewoon in de kantine tegen, hoor”, zegt burgemeester Hayo Apotheker (D66). Boven zijn bureau in het zestiende-eeuwse stadhuis van Sneek hangt een kaart van de gemeente Súdwest-Fryslân, met de dorpen van Littenseradiel er al op. Per 1 januari telt Súdwest 89.000 inwoners en ruim 841 vierkante kilometer. Het is in oppervlakte de grootste gemeente van Nederland. Met zes – van de elf Friese – steden en wel 83 dorpen. Een „stattelandsgemeente”, grapt Apotheker.

Dit platte platteland

Wie de twaalf kilometer dijk tussen Wommels en Sneek aflegt, komt onder meer door Hidaard (132 inwoners). Aan de horizon op dit platte platteland doemen de kerktorens op van terpdorpen als Itens (245 inwoners). Lytsewierrum, ook straks onderdeel van Súdwest-Fryslân, heeft slechts 68 inwoners. Sneek is met zijn bijna 34.000 inwoners een echte grote stad.

Kees van de Veen
Kees van de Veen
Kees van de Veen

„Sneek was al eeuwenlang het centrum van de regio”, zegt Apotheker. In Sneek zitten de sociale dienst, het ziekenhuis, de middelbare scholen, het theater en de grotere winkels. Sneek leende bovendien al ambtenaren uit aan omliggende gemeenten. „Je deed al heel veel samen, om twintig verschillende redenen waren we vaak met elkaar aan het vergaderen.” Maar, en daar ligt volgens hem de crux van herindelingen: „Er was géén gezamenlijke gebiedsvisie, een voldragen lokale democratie verdient zo’n agenda. Nu vormen we samen een bestuur.”

Om die reden is hij voorstander van grotere gemeenten – Súdwest is zelf ook het product van een fusie in 2011. Niet vanwege de dienstverlening naar burgers: „Fuseren om de paspoorten is flauwekul, verlenging kan eventueel ook bij de Rabobank.” Maar wel om „lokale krachten kritische massa te geven”.

Apotheker noemt een voorbeeld: het verbreden van de sluis bij Kornwerderzand. Kosten: 150 miljoen euro, waarvan ‘Den Haag’ niet onmiddellijk begreep waarom het nodig was. De Friese havensteden wel – jachtschepen die in Friesland worden verbouwd, kunnen dan door de sluis weer wegvaren. Nog een voorbeeld: diezelfde jachtbouwers hadden personeel nodig, nu biedt het ROC Friese Poort een opleiding scheeps- en jachtbouw. „Dat is ook dienstverlening.”

En er is nóg een reden, zegt hij. „Woningcorporaties, onderwijsstichtingen en zorginstellingen zijn ook allemaal groter geworden. Als grote gemeente ben je een volwaardige sparringpartner en onderhandelaar.”

Kees van de Veen

Om de voeling met de dorpen en de bewoners niet te verliezen, heeft Súdwest dorpscoördinatoren, die tekenbevoegdheid hebben tot 15.000 euro om „kleine wensen” snel te kunnen honoreren. Alle vijf wethouders zijn bovendien aanspreekpunt voor tien tot vijftien dorpen, zegt de burgemeester.

Afscheid

In Littenseradiel vinden de meeste inwoners een herindeling logisch. De fusie van 1984, toen de negentiende-eeuwse gemeenten Hinnarderadeel en Baarderadeel werden samengevoegd tot Littenseradiel, was emotioneler. Douwe Willemsma uit Itens, lang raadslid en wethouder voor de Fryske Nasjonale Partij (FNP), vertelt hoe de twee aan elkaar werden geplakt. „Uiteindelijk werkte het wonderwel goed.”

Nu reageert men nuchterder: toen eenmaal duidelijk was dat Littenseradiel te klein was, kozen de bewoners zelf voor opsplitsing. In het noordoosten ging men al vaker naar Leeuwarden dan naar Sneek, in het noordwesten was de oriëntatie al op Franeker, zoals in het zuidelijke deel van de gemeente men in Sneek werkte of winkelde. Om afscheid te nemen, is er een film gemaakt die in december met livemuziek in de dorpshuizen wordt vertoond.

Van sommige inwoners mag het zelfs nóg groter dan Súdwest-Fryslân. Germ Stenekes uit Boazum, oud-sportverslaggever, ziet uiteindelijk één provinciale gemeente ontstaan. Detsje de Groot uit Hinnaard, oud-postmedewerker, maakt een vergelijking met erwtensoep: „Of je die voor twintig man of voor twee man maakt, de inspanning is even hoog.” Ze zegt: „Zolang we niet ondergesneeuwd raken, vind ik het goed.”

Burgemeester Liemburg ziet tot haar tevredenheid dat die kans klein is. De tien dorpen die bij Leeuwarden worden gevoegd, hebben de krachten al gebundeld. De opheffingsnorm voor een school ligt in Leeuwarden op een hoger leerlingenaantal. Liemburg: „Terwijl wij nog met de bestuurders spraken, hebben de dorpen al van elf van de twaalf politieke partijen een toezegging gekregen dat de opheffingsnorm voor de dorpen wordt aangepast.”

    • Titia Ketelaar