‘Overal lagen mensen in het water’

Migratie

Ooggetuigen vertellen hoe een reddingsactie van migranten uitliep op een dramatische confrontatie met de Libische kustwacht. Die bekogelde hen zelfs met aardappels.

Sea Watch-vrijwilliger Gennaro Giudetti probeert vanuit een rubberen boot mensen uit het water te vissen. Foto Sea Watch

„We want you to stop. Now now now.” De stem vanuit de Italiaanse reddingshelikopter slaat bijna over van woede en frustratie. Over de radio hoor je de piloot roepen en smeken. „Stop, please, Stop. Stop stop stop stop. Stop your engine. Stop your engine now please.”

Het is de eerste week van november. Ongeveer vijftig kilometer buiten de kust van Libië, ver buiten de territoriale wateren, is een reddingsactie aan de gang. Een schip van de hulporganisatie Sea Watch heeft van het Maritieme Commandocentrum in Rome het verzoek gekregen om te gaan zoeken naar een volgepakte rubberboot die water is gaan maken. Maar het gaat helemaal fout.

„Het was moeilijk zoeken, want de zee is enorm”, vertelt Anne Dekker. Ze werkt als projectcoördinator voor een Nederlands bedrijf en heeft vakantie opgenomen om twee weken als vrijwilliger te werken bij Sea Watch. Begin november waren ze uit Malta vertrokken om voor de kust van Libië te patrouilleren. Een paar dagen niets, maar dan komt ineens de oproep uit Rome. Met steun vanuit de lucht wordt na een paar uur varen de rubberboot gevonden.

Sea Watch-vrijwilliger Anne Dekker zoekt naar tekenen van de rubberboot vol migranten. Foto Sea Watch

Ook een boot van de Libische kustwacht is in de buurt. De afgelopen maanden is de kustwacht met steun uit Italië en de EU getraind en zijn haar boten opgeknapt, maar ze krijgt steeds meer kritiek. De kustwacht is er vaak van beschuldigd mensen die ze ‘redden’, hardhandig te behandelen en tegen hun zin in weer terug te brengen naar Libië – het katholieke Italiaanse blad Avvenire noemde dit „een pact met de duivel” om de stroom vluchtelingen vanuit Afrika in te dammen.

„Ze voeren eerst letterlijk de andere kant op, maar toen wij in de buurt kwamen draaiden ze om en gingen ze ook onze kant op”, vertelt Dekker telefonisch vanuit Malta. „En zij kunnen harder varen.”

Lees ook: In uiteengevallen Libië komt het recht nog uit een geweerloop

Overal mensen in het water

De Libiërs zijn er het eerst. Ze maken twee lijnen langszij vast aan de rubberboot. De inzittenden krijgen niet eerst zwemvesten, zoals standaard is bij een reddingsactie op zee. Als de Libiërs de lijnen aanhalen, komt de boot een beetje scheef te hangen. Sommigen weten aan boord van het Libische schip te klimmen, anderen komen in het water terecht. „Toen wij aankwamen lagen er overal mensen in het water”, vertelt Dekker.

De Sea Watch 3 zet twee rubberboten uit, die zo veel mogelijk mensen uit het water proberen te krijgen. De kapitein van de Sea Watch 3 heeft vanuit Rome de leiding gekregen over de reddingsactie. Maar wat zij en de radioman van de Italiaanse helikopter ook roepen, de Libiërs reageren niet. „Met een betere coördinatie hadden zeker vijf mensen niet hoeven sterven”, zegt Dekker.

Zij volgt de operatie vanaf het schip. Als een rubberboot terugkomt met twee vrouwen buiten bewustzijn en een kindje dat niet meer ademt, concentreert ze zich op het kindje. Veertig minuten hartmassage, terwijl artsen adrenaline en zuurstof toedienen. „Ik heb in Nederland en aan boord training daarvoor gehad. Het is fysiek enorm zwaar, maar dat doe je. Als het dan niet lukt is dat echt een klap.”

Van een andere vrouw die aan boord was, was de baby verdronken. „Persoonlijk vond ik het ontzettend zwaar dat we het kindje niet hebben kunnen redden, maar het was nog zwaarder om te zien hoeveel verdriet die twee vrouwen hadden.”

Bekogeld met aardappels

In een van de rubberboten in het water zit een andere vrijwilliger, Gennaro Giudetti. Italiaan, 27 jaar. „Ik heb de doden zien drijven, maar we hadden geen tijd om die op te pikken, er waren te veel mensen die wanhopig om hulp vroegen’’, vertelt hij na terugkomst telefonisch vanuit Taranto, zijn woonplaats. „We probeerden er zo veel mogelijk te redden. Maar we moesten kiezen. Op een gegeven moment was er links van ons een vrouw die haar hand uitstak, en rechts drie vrouwen. Die waren dichterbij.” Hij heeft de drie kunnen redden, vertelt hij. „Ik zag de vrouw links van me langzaam naar beneden zakken. Even later kwam ze weer boven drijven, maar toen was het al te laat.”

Heel de tijd registreert een camera in de mast van de Sea Watch 3 wat er gebeurt. Op de beelden is te zien dat mensen die bij het Libische schip aan boord waren gekomen, op de boeg bij elkaar moesten gaan zitten. „Wie opstond, werd met touwen geslagen of getrapt’’, vertelt Giudetti.

Zie hier de beelden van de Sea Watch camera:

Hij vertelt dat bemanningsleden op de Libische boot de mensen van Sea Watch op een gegeven moment bekogelen met aardappels, om te voorkomen dat ze hun reddingsacties doorzetten. Na een tijdje vraagt de kapitein assistentie van een Frans marineschip in de buurt, onderdeel van de Navformed-eenheden die mensensmokkel moeten tegengaan. Zij wil de migranten die aan boord van het Libische schip zijn, overnemen. Als de Libiërs, die steeds meeluisteren, dit horen, willen ze weg.

Een migrant krijgt dat in de gaten en wringt zich tussen de railing van de Libische boot door – volgens Giudetti was zijn vrouw al bij Sea Watch aan boord. Libiërs trappen hem de zee in, maar als de boot vol gas geeft, klampt hij zich uit lijfsbehoud vast aan de ladder rechts buiten boord.

Via de radio wordt de Libische boot gewaarschuwd dat er een man buiten boord hangt. De Italiaanse helikopter vloekt en bidt en smeekt, maar de Libische boot blijft op volle snelheid doorbonken op de onstuimige golven. De piloot brengt de Italiaanse helikopter laag voor het schip en blijft daar hangen, in de hoop het tot stilstand te dwingen. Maar de Libiërs varen op volle snelheid door, en de helikopter moet wijken.

Het werk van hulporganisaties voor de kust van Libië is niet onomstreden, schreef Marc Leijendekker eerder.

„Van een andere journalist heb ik gehoord dat die man toch nog levend aan boord is gekomen”, vertelt Anne Dekker. Sea Watch heeft 58 mensen levend aan boord gehaald. Aan boord van het Libische schip waren naar schatting vijftig mensen. Na gesprekken met overlevenden zegt de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR dat voordat de Libische kustwacht en Sea Watch ter plekke waren, waarschijnlijk al 45 mensen waren verdronken.

    • Marc Leijendekker