Met Shirley Temple naar Moskou en terug

Vanuit Princeton, New Jersey, schrijft over wat haar opvalt. Vandaag: een tapdansend meisje leeft de droom van haar Russische moeder.

Vasilisa wacht me op bij de voordeur. Ze is tien en draagt een rood-witte polkadotjurk met petticoat. Haar blonde haren zitten in strakke pijpenkrullen om haar ronde gezichtje. Voor ik iets kan zeggen, maakt ze een reverence en reikt me de rode lolly aan die ze al die tijd in haar knuist geklemd hield. Het groene parkietje op haar schouder kijkt me afwachtend aan.

Dan komt haar moeder binnen, in een Russisch gewaad vol borduursels. Ze begroet me hartelijk en wenkt me binnen, waar ik een gedekte tafel zie vol lekkernijen. Het is maandagmiddag.

Wanneer ik aan de tafel zit en proef van de kwarkkoekjes en pasteitjes, zie ik, tussen een aan de kant geschoven tafeltje en kastje, een podium – ik ben hier voorlopig nog niet weg.

Maar eerst leidt Vasilisa me rond door de huiskamer, die in niets lijkt op de gebruikelijke huizen in Princeton. Die zien er allemaal hetzelfde uit: kale muren met een enorme tv, een enorme zitbank en een groot keukenblok. Hier antieke stoelen, rood-damasten gordijnen en muren vol iconen, door de moeder geborduurd met kleine kraaltjes. Daarnaast foto’s van Vasilisa als een deemoedige madonna in een Russisch-orthodoxe kathedraal en haar moeder in verschillende poses als Bolsjoi-ballerina. Verder kunstige natuurtaferelen gemaakt van berkenschors. Ik ben niet in Princeton, maar in hartje Moskou.

Dan klapt de moeder in haar handen. De voorstelling gaat beginnen. In memory of Shirley Temple, kondigt ze aan. Vasilisa stapt op het podium, de muziek gaat aan, en ze begint vol overgave When I grow up te zingen. En zowaar, onder mijn ogen verandert dit zingende en tapdansende Russische meisje in de beroemde kindactrice uit de jaren dertig, America’s little darling.

Culturele iconen verplaatsen zich over de wereld als golven over het water. En soms ketsen ze aan de overkant van de vijver terug. Vasilisa’s moeder groeide op in Rusland met de films van Shirley Temple, voor haar was zij hét symbool van het beloofde land Amerika. Ze fantaseerde over een leven als filmster voor haar dochter. Nu is haar droom terug in het land van herkomst. Maar het meisje is all dressed up and nowhere to go. Niemand weet na al die jaren nog wie Shirley Temple is, behalve het slinkende publiek in de bejaardentehuizen waar ze op zondagmiddagen haar voorstelling speelt.

Nu staat er een bord voor hun huis. Te koop. Princeton begrijpt haar niet. Vasilisa gaat haar geluk beproeven in Hollywood. En zo is de cirkel rond. Kindsterretje Shirley Temple reisde van Hollywood naar Rusland om nu weer thuis te komen. Met als tussenstop Princeton. En tachtig jaar.

Ik zal haar missen, het Russische meisje met de pijpenkrullen, dat op een dag zal ophouden met klein te zijn – When I grow up in a year or two or three. Maar die middag vergeet ik nooit, reizend met moeder en dochter On The Good Ship Lollipop. Het moe gedanste meisje dat later die middag op de bank in slaap valt met een mannetje van peperkoek in haar hand. Op de rand van de tafel de parkiet die het tafereel gadeslaat met een bevreemde blik.

Reacties naar pdejong@ias.edu

Correctie (20 november 2017): in een eerdere versie van deze column stond in de kop ‘Shirly’ in plaats van ‘Shirley’.

    • Pia de Jong