Merkel faalde niet, vindt ze zelf

Formatiecrisis

Nu de Jamaica-coalitie is geklapt, kijkt iedereen naar de SPD. Die wilde na de verloren verkiezingen niet meedoen. Maar nu wordt de druk opgevoerd.

President Frank-Walter Steinmeier en Bondskanselier Angela Merkel (CDU) bespraken maandag de mislukte formatieonderhandelingen in Steinmeiers Berlijnse ambtswoning. Foto Guido Bergmann/EPA

Na het mislukken van de Duitse formatie heeft president Frank-Walter Steinmeier meteen een sleutelrol opgeëist. Terwijl politiek en media maandag nog druk bezig waren met de vraag wie schuld heeft aan de ontstane situatie, en wie er de winnaars en verliezers van zijn, richtte de president zich op de vraag hoe Duitsland een nieuwe regering kan krijgen.

Bondskanselier Angela Merkel (CDU) zei maandagavond in een tv-interview dat ze niet van plan is terug te treden na het klappen van de formatiebesprekingen. „Duitsland heeft nu stabiliteit nodig.” Gevraagd of ze in de onderhandelingen fouten had gemaakt, antwoordde ze: „Nee. Ik heb gedaan wat ik kon.”

Bij eventuele nieuwe verkiezingen wil Merkel haar partij opnieuw aanvoeren. Over een minderheidsregering zei ze: „Daar denk ik niet graag over na” – vanwege het vooruitzicht om bij iedere kwestie steeds een parlementaire meerderheid te moeten zoeken.

Strenge oproep

Als staatshoofd, doorgaans vooral een ceremoniële functie in Duitsland, deed Steinmeier een strenge oproep aan de partijen om zich niet te onttrekken aan hun verantwoordelijkheid voor het vormen van een regering.

Daarmee doelde hij in elk geval óók op de partij die hij jarenlang in allerlei hoge functies vertegenwoordigde, de SPD.

SPD-voorzitter Martin Schulz had een half uur voor Steinmeiers oproep nog eens herhaald dat zijn partij écht niet bereid is om nu tot een coalitie met CDU/CSU toe te treden. „De kiezers moeten zich opnieuw kunnen uitspreken. Wij zijn niet bang voor nieuwe verkiezingen.”

De hoogste opdracht

Maar Steinmeier is als president geen partijman meer. Hij zei dat „de vorming van een regering een hoge, misschien wel de hoogste opdracht is van de kiezers – en die opdracht kun je niet zomaar teruggeven.” Van nieuwe verkiezingen, die alleen door de president kunnen worden uitgeroepen, kan voorlopig geen sprake zijn, was zijn boodschap. „Wie bij verkiezingen heeft gevraagd om verantwoordelijkheid, mag zich niet drukken als hij die verantwoordelijkheid in handen heeft.”

Lees ook deze analyse over de crisis in Berlijn: FDP loopt weg bij onderhandelingen, Merkel in gevaar

Kort daarvoor had Steinmeier met bondkanselier Merkel gesproken over haar poging een regering te vormen van CDU/CSU, FDP en Groenen, die zondagavond laat na vier weken onderhandelen stukliep toen de liberale FDP weigerde om verder te praten. Deze week zal Steinmeier spreken met alle leiders van de partijen die bij de formatie betrokken waren, en ook met leiders van andere partijen, die op grond van hun programma’s in aanmerking zouden kunnen komen voor regeringsdeelname.

Als een soort informateur, een functie die in Duitsland eigenlijk niet bestaat, zal hij zowel met hen overleggen als met de voorzitters van andere hoge staatsorganen, zoals de Bondsdag, de Bondsraad (Eerste Kamer) en het Constitutionele Hof. Daarmee geeft hij aan hoe serieus hij zijn rol neemt bij het doorbreken van de impasse. En hoe belangrijk hij het vindt dat de uitslag van de bondsdagverkiezingen van 24 september gerespecteerd wordt en er een oplossing wordt gevonden.

„In ons land en daarbuiten, en met name in onze Europese omgeving, zouden het onbegrip en de bezorgdheid groot zijn wanneer uitgerekend in het grootste en economisch sterkste land van Europa de politieke krachten hun verantwoordelijkheid niet zouden nemen”, aldus Steinmeier.

Verwijten heen en weer

Terwijl maandagochtend tot Duitsland doordrong dat nu volstrekt onduidelijk is hoe het verder moet met het landsbestuur, vlogen de verwijten over en weer. Christendemocraten, Groenen en veel commentatoren in de media wreven de FDP en haar leider Christian Lindner aan dat hij onverantwoordelijk gehandeld had door de formatiebesprekingen op te blazen. Lindner zou het partijbelang boven het landsbelang hebben gesteld.

Hij zou allang op een breuk hebben aangestuurd, in de hoop vanuit de oppositie zijn partij te kunnen uitbouwen en kiezers te kunnen weghalen bij de CDU/CSU en AfD.

FDP’ers op hun beurt klaagden dat Merkel de formatiebesprekingen chaotisch had geleid. Ondanks de wekenlange besprekingen zou er nauwelijks overeenstemming zijn bereikt, terwijl duidelijk was dat de liberalen vrijwel niets van hun programma zouden kunnen verwezenlijken. Ook zou er geen vertrouwen tussen de partijen zijn geweest.

Maar de Groenen, die hadden gehoopt te gaan regeren, prezen Merkels stijl van onderhandelen juist en zeiden dat een akkoord mogelijk was geweest.

Ook Horst Seehofer, leider van de Beierse CSU en vaak een criticus van Merkel, was nu opmerkelijk positief over haar en zei dat een akkoord tussen de vier partijen binnen handbereik was geweest.

Vanuit de vaak kritische rechtervleugel van haar eigen CDU kreeg Merkel deze keer ook geen openlijke kritiek, laat staan oproepen om terug te treden.

Merkel verzwakt

De grote vraag is nog hoe de publieke opinie reageert op de stukgelopen formatiepoging. In een land waar sterk wordt gehecht aan stabiliteit, zal het voor de FDP spannend worden om te zien of haar achterban er begrip voor heeft dat ze, met niet meer dan tien procent van de stemmen, de vorming van een nieuwe regering heeft doorkruist.

Dat de positie van Merkel verder verzwakt is, zorgde in elk geval tot intense tevredenheid bij haar grootste tegenstanders. De anti-immigratiepartij AfD zei uit te zien naar nieuwe verkiezingen.