De zitting: de nazi-bunker mag best monument zijn

Wie: organisaties en bewoners vs. Amstelveen

Kwestie: monumentenstatus voor nazi-bunker

Waar: bestuursrechter Amsterdam

De bunker aan de Wolfert van Borselenweg. Foto Werry Crone

Het steekt de joodse gemeenschap in Amstelveen „en ver daarbuiten”. In de gemeente is geen enkel herdenkingsteken voor in de Tweede Wereldoorlog vermoorde joden. En nu wordt een symbool van nazi-Duitsland tot gemeentelijk monument bestempeld? Nota bene, zeg Victor Loonstein namens Federatief Joods Nederland, in „het centrum van Joods Nederland”.

Inzet van de discussie is een overwoekerde bunker in het parkje bij de Wolfert van Borsselenweg, in de oorlog door de Duitsers gebouwd en gebruikt als slaapplaats. Op een blog schreef wethouder Herbert Raat in 2015 dat hij de bunker wil behouden. „Daarom gaan we aan de slag om de bunker een nieuwe (positieve) functie te geven als fotostudio of als galerie.”

Dat was tegen het zere been van zowel Federatief Joods Nederland als van vereniging Sloop de Bunker, ten dele omwonenden van het park. Maar de gemeente zette door, inmiddels met een educatieve functie in gedachten. In juni 2016 werd de bunker aangewezen als gemeentelijk monument.

Het bunker-dispuut raakt aan de landelijke discussie over omgaan met besmet erfgoed. Eén van de tegenstanders van de monumentenstatus, omwonende Henriëtte Nakad, verwees naar Duitsland. „Angela Merkel laat het geboortehuis van Hitler slopen. Dat is een heel ander signaal dan het tot gemeentelijk monument maken.” Maar volgens de wethouder heeft een monumentale status niets te maken met goed of fout. De status onderschrijft louter de cultuurhistorische waarde van een gebouw.

Los van de principes spelen ook onvervalste Nimby-argumenten (Not In My backyard) een rol, suggereerde de wethouder in antwoord op raadsvragen. „Het kan natuurlijk zo zijn dat mevrouw Nakad een heleboel geld voor haar huis betaald heeft. Maar dat betekent niet dat ze eigenaar is van onze openbare ruimte”.

Zelf stellen de omwonenden dat de wijk niet is berekend op exploitatie van de bunker. „De straat is al overbelast.” Ze vrezen ook dat de opgeknapte bunker aantrekkingskracht kan uitoefenen op extreem-rechtse sympathisanten.

Of het kies is de bunker te hergebruiken, is niet de vraag die de drie rechters moeten beantwoorden. Zij beoordelen alleen of de omwonenden, stichting Sloop de Bunker en Federatief Joods Nederland wel belanghebbend zijn volgens de wet. Eerder bepaalde de gemeente Amstelveen dat dit niet zo is – de drie partijen werden niet-ontvankelijk verklaard. Dat besluit wordt nu in de rechtbank aangevochten.

Rechter P. Knol wijst erop dat de monumentenstatus het eerder moeilijker dan makkelijker maakt activiteiten te ontplooien in de bunker. „De bunker kan ook opgeknapt worden als die geen monument is.”

Sloop de Bunker verdenkt de gemeente van salamitactiek. Dit zou een eerste stap zijn op weg naar de exploitatie van de bunker.

Federatief Joods Nederland betoogt namens alle joden in Nederland belang te hebben bij dit besluit. „Zoals Zwarte Piet donkere mensen in het hart raakt, raakt dit besluit joodse mensen in het hart”, zegt Victor Loonstein.

De gemeente zegt dat overleg is gevoerd met andere joodse organisaties. „Dat we niet iedereen tevreden kunnen stellen, is wel duidelijk”, concludeert de vertegenwoordiger van de gemeente. „Maar het is goed te beseffen dat er ook een zwijgende meerderheid is die geen problemen met dit besluit heeft.”

Bij de woorden ‘zwijgende meerderheid verstrakken de ruggen van de protesterende partijen. Een buurtbewoner reageert als gebeten: „Heel pijnlijk dat de gemeente refereert aan een zwijgende meerderheid. Die was er in de oorlog ook en we weten waartoe dat heeft geleid.”

De rechtbank concludeert dat alle drie de partijen niet ontvankelijk zijn. Ze heeft „begrip voor de gevoelens” bij de joodse gemeenschap, maar direct belanghebbend is FJN niet. Wel heeft de gemeente op enkele punten in de procedure onzorgvuldig gehandeld. Maar dat maakt niet dat de partijen een belang hebben bij dit gemeentelijke besluit.

Correctie: Het geboortehuis van Hitler staat niet in Duitsland maar in Oostenrijk, en is niet gesloopt maar krijgt een nieuwe bestemming

    • Merel Thie