Crisis in Berlijn: FDP loopt weg bij onderhandelingen, Merkel in gevaar

Duitsland FDP loopt weg uit coalitie-onderhandelingen, mogelijk nieuwe verkiezingen, Merkels politieke toekomst nu hoogst onzeker

Angela Merkel vecht voor haar politieke overleven, sinds de onderhandelingen over een regeringscoalitie CDU/CSU met FDP en de Groenen zondag tegen middernacht stukliepen. Teleurgesteld zei de demissionaire bondskanselier dat ze zich blijft inzetten voor de stabiliteit van het land. Vandaag zal ze verslag uitbrengen aan president Frank-Walter Steinmeier. Deze maandag noemde ze „een dag om diep na te denken hoe het nu verder gaat met Duitsland.”

Over dat laatste bestaat grote onzekerheid. In Berlijn wordt rekening gehouden met nieuwe verkiezingen of zelfs een minderheidsregering.

Het was de liberale FDP die de besprekingen zondagavond afbrak. Volgens FDP-leider Christian Lindner was er geen vertrouwensbasis tussen de partijen en bestonden er na vier weken onderhandelen nog talloze meningsverschillen. „Beter niet regeren dan slecht regeren.”

Merkel staat klem

Maar volgens CSU-leider Horst Seehofer was een akkoord binnen handbereik. Ook Groenen-aanvoerder Cem Özdemir zei dat overeenstemming mogelijk was. Vooral over de vluchtelingenpolitiek en het klimaatbeleid lagen de standpunten uiteen. Nu deze formatiepoging is mislukt zit Merkel klem. Een realistisch alternatief voor deze coalitie heeft ze niet. Haar gezag is afgebrokkeld.

Lees ook ons profiel van FDP-leider Christian Lindner

Ze kwam al verzwakt uit de verkiezingen van 24 september. Weliswaar bleven haar CDU en zusterpartij CSU verreweg de grootste in het parlement. Maar met nog geen 33 procent van de stemmen boekten de christen-democraten het slechtste resultaat sinds de stichting van de bondsrepubliek in 1949. Dat kwam haar op veel kritiek in eigen kring te staan.

Extra verzwakt ging Merkel de formatie in, omdat de SPD bij voorbaat had laten weten niet nog eens als kleinere partij met Merkel te willen regeren. Daardoor bleef er voor de bondskanselier één optie over: de zogeheten ‘Jamaica-coalitie’, die zo wordt genoemd omdat de kleuren van de partijen overeenstemmen met die van de Jamaicaanse vlag.

Merkel kan nu alsnog een beroep doen op de SPD. Maar de sociaal-democraten hebben na het mislukken van ‘Jamaica’ meteen herhaald dat ze echt niet nog eens met CDU/CSU willen regeren in een zogeheten ‘grote coalitie’. Vice-voorzitter Ralph Stegner zei ook dat hij voor Merkel geen toekomst meer ziet. „Zij heeft definitief gefaald.” Bij de verkiezingen in september haalden de sociaal-democraten met 20,5 procent een historisch slecht resultaat.

De optie van nieuwe verkiezingen klinkt eenvoudiger dan ze is. Duitsland hecht veel waarde aan stabiliteit en er bestaat grote terughoudendheid om een uitspraak van de kiezers zo maar terzijde te schuiven.

Lees ook: FDP trekt stekker uit Duitse coalitiebesprekingen

De Duitse grondwet biedt het parlement niet de mogelijkheid om zelf nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Daar is een ingewikkelde procedure voor nodig, met een hoofdrol voor de president. Een bondskanselier kan het parlement de vertrouwensvraag stellen; als een meerderheid dat vertrouwen niet geeft, kan de president nieuwe verkiezingen uitschrijven.

Die weg ligt voor Duitsland nu niet open. Merkel is slechts demissionair kanselier. Het huidige, in september gekozen parlement heeft nog niet het vertrouwen in haar uitgesproken en kan dat dus ook niet opzeggen.

Risico nieuwe verkiezingen

Wat Merkel wél kan doen om het tot nieuwe verkiezingen te laten komen is een weg die pijnlijk voor haar moet zijn. Ze stelt zich in het huidige parlement, waar ze geen meerderheid heeft, niettemin beschikbaar om als leider van de grootste partij op voordracht van de president tot kanselier gekozen te worden.

Als er geen absolute meerderheid voor haar stemt, kan de president haar binnen twee weken nóg een keer voordragen. Krijgt ze opnieuw geen absolute meerderheid, dan kan het tot een derde stemming komen – waarbij dan een eenvoudige meerderheid voldoet. President Steinmeier (SPD) kan vervolgens kiezen of hij haar dan benoemt, dan wel nieuwe verkiezingen uitschrijft.

Bij de gevestigde partijen bestaat de vrees dat de enige partij die van nieuwe verkiezingen profiteert de AfD is. Bij de verkiezingen in september kwam de jonge partij als de op twee na grootste in de Bondsdag.

Een risico van nieuwe verkiezingen is dat die een vergelijkbare uitslag opleveren als de vorige en de vorming van een nieuwe regering dus niet makkelijker zouden maken. Daarmee zou de politieke de crisis dan nog groter worden.

    • Juurd Eijsvoogel