Opinie

De alarmtoon van Ollongren draagt niet bij aan oplossing

Het was een brief met zonder meer een alarmerende toon die minister Kajsa Ollongren (D66, Binnenlandse Zaken) eerder deze week naar de Tweede Kamer stuurde. Onderwerp was de „politieke beïnvloeding door statelijke actoren in Nederlandse interne aangelegenheden of democratische processen waaronder de verkiezingen”. Beter bekend als door Rusland verspreid nepnieuws.

Al langer is dit een groot thema in de Verenigde Staten, waar speciale aanklager Robert Mueller onderzoek doet naar Russische inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van eind 2016. Het raakt het functioneren van president Trump rechtstreeks.

Maar ook Nederland is dus doelwit van het democratisch proces ondermijnende activiteiten. Althans, zo zou kunnen worden opgemaakt uit de brief van Ollongren. „Nederland staat in het vizier van onder meer Russische inlichtingendiensten”, schreef zij. Het is volkomen begrijpelijk dat de Tweede Kamer nog dezelfde dag om nadere informatie vroeg. Want wat was er dan precies aan de hand en welke inbreuken in het democratisch proces hadden zich voorgedaan? Haar nieuwe brief die de kersverse minister vervolgens naar de Tweede Kamer stuurde verhelderde weinig.

Tenslotte gaf Ollongren donderdag tijdens het debat in de Tweede Kamer over de begroting van Binnenlandse Zaken toe „geen aanwijzingen” te hebben dat beïnvloeding van de verkiezingen in Nederland „op grote schaal is gebeurd”. Waarmee de onheilsboodschap van begin deze week was teruggebracht tot een oprispinkje in de categorie pas op met oversteken.

Waar de onrust vandaan komt? Russische beïnvloeding gebeurt ook in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk en „er is dus geen enkele aanleiding om te denken dat het niet ook hier zou kunnen gebeuren”, aldus de minister die hieraan de conclusie verbond dat we „heel alert” moeten zijn.

Maar alert zijn is iets anders dan de suggestie wekken dat de verkiezingen – één van de belangrijkste kenmerken van een democratie – gemanipuleerd worden door een buitenlandse mogendheid. Natuurlijk worden er pogingen ondernomen door Rusland om in voorkomende gevallen de publieke opinie te beïnvloeden. Dat dit op een soms geraffineerde manier gebeurt is eerder deze week in deze krant aangetoond.

Maar Rusland heeft in deze gevallen ook een aantoonbaar belang. Het ging om het twijfel zaaien over de toedracht van de aanslag op de MH17 boven Oekraïne waarbij in 2014 alle 296 inzittenden onder wie 193 Nederlanders om het leven kwamen. Daarbij gaat het in de eerste plaats niet zo zeer om desinformeren van de Nederlandse bevolking maar om de eigen bevolking. Rusland ontkent elke betrokkenheid en zet daarvoor alle middelen in die soms doen denken aan de spannende spionageverhalen uit de Koude Oorlog. De gereedschapskist is nog altijd in tact en met digitale middelen aangepast aan de nieuwe tijd.

Zeker, waakzaamheid is geboden. De open samenleving is kwetsbaar en eenvoudiger met valse informatie te beïnvloeden en te ontregelen. Zie het fenomeen hacken. Maar van het grootste belang voor een goede bescherming is dat het probleem op een juiste wijze wordt benoemd en niet blijft steken in algemeenheden. Dat is het probleem van de signalen van Ollongren.

Het bestrijden van desinformatie dient niet te gebeuren op een wijze die zelf als desinformatie kan worden opgevat. Bewustwording is noodzakelijk. Maar er moet geen mist worden gecreëerd. Met een variant op de bomen en het bos: een overheid moet er voor waken niet zo ongedefinieerd te waarschuwen voor dreigingen dat de echte dreiging niet meer wordt gezien.


In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.