Op WhatsApp gaan wraakporno en oorlogsvideo’s ongehinderd rond

WhatsApp-groepen

In WhatsApp-groepen wordt soms gruwelijke en illegale inhoud verspreid. Niemand die er toezicht op houdt. Ongepaste inhoud melden is ingewikkeld.

Illustratie Roel Venderbosch

Seks met kinderen. Filmpjes van ontvoeringen waarbij de daders ledematen afhakken van hun slachtoffers. Dodelijke ongelukken en gruwelijke aanslagen. Wraakporno, inclusief naam, toenaam en LinkedIn-profiel van het slachtoffer. Zeer racistische en antisemitische ‘grapjes’.

Dat dit soort inhoud rondgaat op internet, hoeft inmiddels niemand meer te verbazen. Maar dat dit ook op grote schaal gebeurt op één van de populairste smartphone-apps van de wereld, WhatsApp, is minder bekend. NRC keek na een tip (zie kader) ruim een maand mee met 500 WhatsApp-groepen uit binnen- en buitenland en kwam vrijwel dagelijks schokkende en overduidelijk illegale inhoud tegen, uit binnen- en buitenland.

Anders dan op andere sociale media is er geen eenvoudige manier om dergelijke ongepaste inhoud te melden aan WhatsApp. Bovendien kun je de appgroepen alleen via-via, en na toestemming van een groepsbeheerder, binnenkomen. Daardoor ontbreekt het totale overzicht van wat er op het platform gebeurt.

De beerput die sommige WhatsApp-groepen zijn, blijkt voorlopig nog moeilijk te dempen. Hoe kan dat? Moet WhatsApp niet harder optreden? En waar is de politie?

Besloten omgeving

WhatsApp is eigendom van één de meest waardevolle en winstgevende bedrijven ter wereld: Facebook. Maar waar het bedrijf op zijn andere platforms Instagram en Facebook onder grote politieke druk steeds strikter wordt over wat wel en niet geplaatst mag worden, blijft WhatsApp blijkbaar buiten schot. De verspreiding van extremistische, geweldadige, racistische en kinderpornografische inhoud verplaatst zich dus naar de besloten omgeving van de berichtenapp.

Facebook en WhatsApp wilden alleen off the record reageren tegenover NRC, en kunnen dus niet geciteerd worden. Maar het bedrijf verweert zich in dit soort discussies telkens met de vaststelling dat WhatsApp zelf geen berichten opslaat. Alleen als een bericht niet direct kan worden afgeleverd, staat het tijdelijk op computers van het bedrijf. Daardoor kán het geen inhoud tegenhouden, zegt het.

Bovendien zijn alle berichten versleuteld met zogeheten end-to-end encryptie. Dat betekent dat berichten alleen op de telefoons van de zenders en ontvangers te bekijken zijn. WhatsApp leest niet mee, zegt het bedrijf, net zo min als de politie of geheime diensten (voorzover bekend).

Het is paradoxaal: Facebook ligt vaak onder vuur vanwege privacyschendingen, en gebruikers willen vanzelfsprekend niet dat iemand meeleest met wat ze appen – maar door die eigenschappen van WhatsApp is het in dit geval juist problematisch dat toezicht onmogelijk is.

Niet verantwoordelijk, tenzij

Zou WhatsApp desondanks niet toch meer moeten doen aan de verspreiding van onthoofdingsfilmpjes en kinderporno op zijn platform?

„Of het bedrijf nu data opslaat of niet; je kunt WhatsApp juridisch gezien vergelijken met andere internet-tussenpersonen, zoals Twitter of eBay”, zegt advocaat Menno Weij, partner van het in internetrecht gespecialiseerde kantoor SOLV. Dat betekent dat onder het Nederlandse recht WhatsApp in principe niet verantwoordelijk is voor de inhoud die anderen erop verspreiden, tenzij het op de hoogte is, of op de hoogte wordt gesteld, van wat er gebeurt.

Daar wringt het, volgens Weij: WhatsApp biedt geen mogelijkheid om ongepaste inhoud simpel te melden. Alleen als iemand je voor het eerst een bericht stuurt, kun je dat aanmerken als spam. In appgroepen is geen knop om verspreiding van illegale filmpjes of plaatjes te melden (al is via het instellingen-menu wel een manier te vinden om een bericht te sturen naar de klantenservice van WhatsApp). Je kunt natuurlijk de politie bellen als je iets illegaals ziet, maar WhatsApp zelf biedt dus gebrekkige mogelijkheden om dergelijke zaken te rapporteren.

Andere sociale media hebben wel een simpele meldknop en een helder verwijderingsbeleid voor ongepaste inhoud, omdat ze dan in actie kunnen (en moeten) komen tegen illegale content. In de gebruiksvoorwaarden van WhatsApp staat overigens wel een optie om melding te maken van inbreuk op intellectueel eigendom: dat kan door een papieren brief te sturen naar de VS of door een volledige claim te mailen.

„Het is zeer de vraag of WhatsApp met zo’n gebrekkige meldingsmogelijkheid bij een rechter weg zou komen,” zegt Weij. Ze hebben namelijk wel algemene voorwaarden voor gebruik van de dienst, waarin duidelijk staat dat zaken als kinderporno niet mogen. „Dan kun je de vraag stellen: in hoeverre ben je dan nog neutraal? Als je spelregels hebt, hoort daar een juridische verantwoordelijkheid bij om die te handhaven.”

Data voor advertenties

Ook interessant: Facebook slaagt er ondanks de encryptie wél in om (meta-)data te verzamelen uit WhatsApp, om voor advertenties te gebruiken. Uit de gebruiksvoorwaarden blijkt dat Facebook gegevens van WhatsApp kan combineren met data van zijn andere platforms, zoals Instagram en Facebook zelf. Wel is het in Europa na privacy-aanklachten tijdelijk daarmee gestopt. Als het bedrijf er geld aan kan verdienen, lukt het ineens wel om (in enige mate) bij te houden wat er op WhatsApp gebeurt.

Facebook wil geen duidelijkheid geven over wélke gegevens het precies kan verzamelen. Zijn dat data over hoe vaak iemand appt, of hoe appgroepen heten? Dat is van belang: als het bijvoorbeeld wel de namen van appgroepen kan zien, zou dat al kunnen betekenen dat groepen met bijvoorbeeld ‘kiddy porn’ als naam eenvoudig op te sporen zijn. Want ja, zulke appgroepen zijn er. Ook op de vraag of ze groepsnamen opslaan, wilden Facebook en WhatsApp niet officieel reageren.

In het regeerakkoord nemen de coalitiepartners zich voor om wraakporno strafbaar te stellen: seksfilmpjes die als wraak door bijvoorbeeld een ex worden verspreid. Maar of strafbaarstelling veel zal helpen? Kinderporno is al veel langer strafbaar en circuleert nog massaal.

WhatsApp als dark web

Er gaat de laatste tijd ook veel politie-aandacht naar het dark web, het anonieme gedeelte van internet dat alleen met speciale technieken toegankelijk is. Zo rolden politiediensten het afgelopen jaar bijvoorbeeld illegale marktplaatsen voor wapens, drugs en kindeporno op. Maar wie heeft het dark web nog nodig als hij WhatsApp heeft? Een anonieme simkaart plus WhatsApp levert vergelijkbare anonimiteit op.

In sommige Europese landen roepen politici op om een einde te maken aan de waterdichte encryptie van WhatsApp, vooral om te voorkomen dat terroristen de app als vrijplaats gebruiken. De Britse overheid wil bijvoorbeeld dat WhatsApp haar een sleutel geeft om toch te kunnen meekijken. Dat stuit op zijn beurt weer op bezwaren van burgerrechten- en privacy-organisaties, die niet willen dat overheden zomaar kunnen meelezen met wat onschuldige burgers elkaar sturen.

Het is bepaald niet eenvoudig om privacy en vrijheid van meningsuiting aan de ene kant in evenwicht te brengen met veiligheid en handhaving aan de andere kant. Er zijn voorlopig geen eenvoudige oplossingen voor de schaduwkanten van nieuwe technologieën. Dat blijkt eens te meer op WhatsApp.

Aanvulling (17 november): In een eerdere versie van dit artikel werd de vraag opgeworpen of WhatsApp namen van contactpersonen deelt met Facebook. Dat gebeurt volgens Facebook niet. Ook is toegevoegd dat WhatsApp in de EU tijdelijk is gestopt met datadeling met Facebook.
Aanvulling (22 november): Eerder werd in het verhaal gemeld dat er alleen via post melding te maken is van inbreuk op intellectueel eigendom. Dit kan echter ook via mail.