Hoe een leugen van een farmaceut de Tweede Kamer bereikte

De fabrikant van Orkambi zou pas één kwartaal winst hebben gemaakt. Die claim kwam meerdere keren voorbij, op tv en in de Tweede Kamer. Maar er klopt niets van. Hoe kan dat?

Foto Facundo Arrizabalaga/EPA

Op 31 mei 2017 zit PVV-kamerlid Fleur Agema bij Pauw en zegt (op 5:40) dat Vertex Pharmaceuticals, de Amerikaanse fabrikant van het middel Orkambi, slechts één kwartaal in zijn bestaan winst heeft gemaakt. “Dit soort medicijnen zijn per definitie duur omdat het voor een kleine groep mensen bedoeld is. Als ik heel even deze fabrikant bekijk, die heeft hooguit ooit één keer een kwartaal winst gemaakt. Het is geen cowboy onder de farmaceuten, zij hebben geen dollartekens in de ogen staan.”

Jacquelien Noordhoek, de directeur van de Nederlandse CF-stichting zei diezelfde ochtend in een interview met het Financieele Dagblad vrijwel hetzelfde. “Vertex heeft heel lang heel veel geld in onderzoek gestoken en was tot voor kort verlieslatend. Pas in het laatste kwartaal van vorig jaar hebben ze winst gemaakt. Dat kun je toch moeilijk spreken van woekerwinsten, zoals sommige Tweede Kamerleden wel doen?’

Op 28 juni 2017 zegt PVV-Kamerlid Karen Gerbrands in een commissiedebat “Zonder dat ik het op wil nemen voor de farmaceuten – volgens mij heeft de PVV de term ‘cowboys in de farmacie’ ongeveer uitgevonden – wil ik toch opmerken dat deze farmaceut pas in het eerste kwartaal van dit jaar voor het eerst winst heeft gemaakt. 85% van de winst die ze maken, gaat terug naar onderzoek. Ik ken wel ergere fabrikanten. We hebben het dus niet over een extreme boef die koste wat kost overal geld uit wil slaan.”

Waar baseren die Kamerleden en directeur van de Nederlandse belangenstichting voor CF-patiënten dat toch op?
Zeker is dat Kevin Zuidhof, die namens Vertex lobbyt, de leden van de Tweede Kamer al een tijdje bestookt met allerhande informatie over Orkambi en over Vertex.

Lobbyist Zuidhof herhaalt in een andere mail die in bezit is van NRC dat Vertex “86% van haar inkomsten in de eigen ontwikkeling van nieuwe innovatieve geneesmiddelen” investeert. En hij schrijft aan meer Kamerleden: “Sinds haar ontstaan heeft Vertex, op één kwartaal na nog nooit winst gemaakt.”

Enige probleem: het is onzin.

Sinds haar ontstaan heeft Vertex niet slechts één kwartaal winst gemaakt, maar vele kwartalen. Toegegeven, het concern heeft sinds oprichting veel verliezen geleden, mede door mislukte medicijnen, maar slechts één kwartaal winst sinds haar ontstaan is een onjuiste voorstelling van zaken. Wie in de jaarverslagen van Vertex grasduint vindt zonder problemen negen kwartalen waarin Vertex winst maakte. Sommige kwartalen zijn al een tijdje geleden, zoals het vierde kwartaal van 1999 of het tweede kwartaal van 2000. Maar vele winsten werden ook in recentere kwartalen behaald zoals in het eerste kwartaal van 2017, het laatste kwartaal van 2016, het vierde kwartaal van 2013 en het eerste kwartaal van 2012.

De farmaceutische industrie toont graag hoge uitgaven aan onderzoek. Voor beleggers betekent dat een belofte en voor kritische burgers demonstreert dit dat de onderneming aan innovatie doet en niet op een platte manier alleen maar geld verdient aan medicijnen voor mensen die anders doodgaan.

Zuidhof liet parlementariërs weten dat Vertex 86 procent van de inkomsten in de ontwikkeling van nieuwe medicijnen investeert. Soms vermeldt de lobbyist daarbij dat het gaat om gemiddelden over de laatste vijf jaar, soms ook niet. Maar in beide gevallen is deze claim niet uit de gerapporteerde cijfers van Vertex af te leiden. Ja, er gaat veel geld naar onderzoek, maar de ratio ligt lager dan wat de lobbyist zegt. Vertex blijkt bij navraag de verhoudingspercentages uit het verleden te middelen (10 procent en 90 procent maakt dan gemiddeld 50 procent) in plaats van de bedragen zelf te gebruiken, een rekentruc waarbij uitschieters zwaarder wegen.

Vertex hanteert bovendien een ruime definitie van investeringen in Research & Development. Het concern telde vorig jaar 153 miljoen dollar aan aandelenbeloningen mee bij de omvang van de onderzoeks- en ontwikkelingskosten. Ofwel: 15 procent van de onderzoekskosten van Vertex bestaat uit aandelenbeloningen voor het personeel.

Zulke beloningen zijn populair binnen Vertex. De (aandelen)beloning van de topman van Vertex leidde in de Verenigde Staten tot maatschappelijke onrust. Zelfs in de VS.
In de laatste agenda voor de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering zit een handig overzichtje. Topman Jeffrey Leiden van Vertex verdiende (p64) als manager (hij is geen oprichter of ondernemer, maar gewoon een ingehuurde bestuurder) de afgelopen drie jaar ruim 82 miljoen dollar.