Recensie

De maîtresse wilde oorlog, en die kwam

Paraguay

Een Ierse courtisane moedigde de dictator van Paraguay aan de Napoleon van Zuid-Amerika te worden.

MaîtresseElisa Lynch

Ze worden vaak gold diggers genoemd, maar in het Parijs van de 19de eeuw stonden ze bekend als les grandes horizontales: mooie vrouwen die hun gunsten schenken aan rijke, machtige mannen. Er is wel een belangrijk verschil: aangezien de hedendaagse huwelijkswetgeving doorgaans soepeler is, kunnen deze heren gemakkelijker trouwen met hun nieuwste aanwinst, terwijl de toenmalige courtisanes meestal genoegen moesten nemen met een officieuze status. Dit verhinderde een aantal van hen echter niet om veel invloed en rijkdom te verwerven, al bleef hun positie altijd hachelijk.

Halverwege de 19de eeuw was de Ierse schoonheid Elisa Lynch (1833-1886) een van de bekendste courtisanes van Parijs, over wie werd geroddeld dat ze even vaak van partner als van kleding wisselde. Dat was wellicht wat overdreven, maar na een mislukt huwelijk met een Franse officier, liet zij zich wel onderhouden door vermogende heren, al beweerden die misschien wel dat ze vooral vielen voor haar geestige en intelligente wijze van converseren.

Begin 1854 viel de leider van de diplomatieke missie van Paraguay, de 27-jarige generaal Francisco Solano López, als een blok voor de twintigjarige Elisa. Na slechts één nacht in haar bed te hebben doorgebracht, vroeg hij of ze meeging naar zijn vaderland. Omdat Elisa López tot aan diens gewelddadige dood in 1870 trouw bleef, en ze hem, hoewel ze nooit trouwden, zeven kinderen schonk, moet zij wel iets voor hem hebben gevoeld.

Wat wellicht ook meetelde was dat hij de zoon van de dictator van Paraguay was, en door velen werd gezien als diens opvolger. Elisa kreeg bovendien de kans om een nieuw leven te beginnen. In Parijs was haar reputatie nogal dubieus, en de houdbaarheid van een grande horizontale was nu eenmaal beperkt.

Journalist Willem de Bruin heeft de tumultueuze relatie tussen Elisa en haar generaal gereconstrueerd. López volgde in 1862 inderdaad zijn vader op, en hoewel Elisa als maîtresse geen officiële status had, verkreeg ze veel invloed en werd ze al snel ‘de koningin van Paraguay’ genoemd. In een aantal opzichten leek zij op de vrouw die een kleine eeuw later het charmante gezicht van een andere Latijns-Amerikaanse dictatuur werd: Evita Perón.

Schaamteloos

Elisa’s reputatie doet echter onder voor die van Evita, die voor liefhebbers van valse romantiek nog altijd geldt als een heldin en pleitbezorgster van de armen. Elisa, daarentegen, wist zich schaamteloos te verrijken en bovendien lijkt zij haar geliefde te hebben aangespoord om zich op te werpen als ‘de Napoleon van Zuid-Amerika.’

In 1864 stortte López zijn land in een oorlog tegen Brazilië, Argentinië en Uruguay. Het werd de bloedigste oorlog uit de geschiedenis van Zuid-Amerika, die vooral voor Paraguay desastreus uitpakte. Van de ruim 500.000 inwoners die het land vóór de oorlog telde waren er in 1870 minder dan 200.000 over, onder wie nog maar 28.000 mannen.

Elisa Lynch en Francisco López komen uit het boek van De Bruin niet naar voren als een sympathiek koppel, al moest de auteur gissen naar veel aspecten van hun privéleven. De lezer die zich graag identificeert met een van beiden, komt dus van een koude kermis thuis. Wanneer de dictator sneuvelt, lijkt dit een gerechte straf voor iemand die zijn eigen land bijna volledig naar de filistijnen had geholpen. Dat ook Elisa’s oudste, vijftienjarige zoon omkwam was natuurlijk een tragedie, maar dat de Paraguayanen de minnares van de dode dictator snel op een boot naar Europa zetten, is begrijpelijk. Ook haar latere, vergeefse pogingen om haar bijeen gegraaide rijkdommen op te eisen, wekken weinig mededogen op.

Elisa sleet haar laatste jaren in Parijs, waar zij in 1886 in vergetelheid stierf. In 1961 werd haar stoffelijk overschot echter naar Paraguay gehaald, waar de officiële geschiedschrijver van het land haar bejubelde als ‘de grootste heldin’ uit de geschiedenis van het continent. Paraguay werd tussen 1954 en 1989 met harde hand geregeerd door de fascistoïde dictator Stroessner, een groot bewonderaar van zijn verre voorganger López.

De koningin van Paraguay moet het dus niet hebben van de charmante hoofdpersoon, maar werpt wel een indringende blik op een even dramatische als onbekende episode uit de geschiedenis. De Bruin beschrijft overzichtelijk de binnenlandse ontwikkelingen in Paraguay, dat een buffer moest vormen tussen Brazilië en Argentinië, en dus per definitie een omstreden natie was. Deze benarde positie leidde ertoe dat de dictators van het land beurtelings kozen voor isolationisme, dat soms totalitaire vormen aannam. Voor de bevolking pakte dat doorgaans slecht uit, maar leverde wel, om met Thomas Hardy te spreken, rattling good history op.