Voor een Afrikaanse leider is doodgaan vaak niet makkelijk

De ingreep van het leger in Zimbabwe was een klassieke Afrikaanse coup. Het dilemma dat wordt blootgelegd: hoe kom je af van demente leiders die zich president voor het leven wanen?

Robert Mugabe en zijn vrouw Grace. Foto Philimon Bulawayo/Reuters

„Als ze kwaakt als een eend, als ze vliegt als een eend en als ze duikt als een eend, dan is ze een eend.” Met deze Afrikaanse zegswijze wilde de Zimbabweaanse oppositieleider Tendai Biti woensdag zeggen: wind er geen doekjes om, de militaire ingreep in Zimbabwe is een staatsgreep. Het Zimbabweaanse leger daarentegen blijft benadrukken dat het geen coup pleegde.

Iemand die gewapenderhand het staatsapparaat overneemt, is niet geneigd het een staatsgreep te noemen, leert de geschiedenis van coups in het onafhankelijke Afrika. Die leugen hoort bij de conventie van een militaire overname, want volgens de beginselen van regionaal samenwerkingsverband de Afrikaanse Unie zijn coups verboden. Daarom noemen de Zimbabweaanse militairen hun ingreep geen coup, daarom benadrukken de presidenten van Nigeria en Zuid-Afrika in hun reacties dat de veranderingen in Zimbabwe niet ongrondwettig mogen zijn. Zo wordt acceptabel gemaakt wat diplomatiek onaanvaardbaar is.

Correspondent Bram Vermeulen is in Zimbabwe, waar de sfeer woensdag opvallend opgetogen was. Lees zijn reportage: Zimbabwe wil verandering, het maakt niet uit hoe

Reggae op de staatsomroep

In alles behalve de naam was het een klassieke coup in Zimbabwe. Staatsgrepen in Afrika waren tot rond de eeuwwisseling heel gewoon. Ze volgden een vast stramien. Militairen namen de staatsradio over, speelden marsmuziek en vaardigden een uitgaansverbod uit en westerse ambassades adviseerden hun landgenoten via de BBC of de Wereldomroep om tijdens de machtsovername thuis te blijven en de gordijnen te sluiten. Het draaiboek van een putschist noemt als eerste doel het tv- en radiostation. Dertig jaar geleden zette de woordvoerder van een coup na de inname van het radiostation een cassette met militaire marsen aan, tegenwoordig speelt hij liever meer swingende muziek als reggae.

De gulzige Grace wacht al een tijdje in de coulissen om de macht van Mugabe over te nemen.

Voormalige vrijheidsstrijders hebben hun eigen stijl. Na hun machtsovername in 1991 in Addis Abeba zonden de rebellenlegers op hun eerste dag aan de macht hun eigen tv-filmpjes en muziek uit op de nationale staatsmedia. Ze werden aangekondigd door dezelfde nieuwslezer die de avond ervoor nog de rebellen in alle toonaarden had veroordeeld.

In Zimbabwe eerder deze week benadrukten de strijdkrachten hun kwalificaties als vrijheidsstrijders door op de staatsmedia vrijheidsliederen te laten horen uit de tijd van hun oorlog tegen de Britse kolonisten.

Waarom laat Afrika Mugabe niet vallen? Correspondent Koert Lindijer beschrijft het in dit achtergrondverhaal.

Leiders met té machtige vrouwen

De coup in Zimbabwe is zo bizar omdat er een drama van een oude man (93) en zijn veel jongere (52) echtgenote aan ten grondslag ligt. De gulzige Grace wacht al een tijdje in de coulissen om de macht van Mugabe over te nemen. Het leger keert zich tegen Grace, maar de militairen kunnen daarbij niet om haar dementerende man heen. Niet alleen plast Mugabe tijdens redevoeringen in zijn broek, hij leest zonder het door te hebben dezelfde rede twee keer voor en kan nauwelijks meer op zijn benen staan.

Maar hoe kom je van demente leiders af die zich president voor het leven wanen? De hoofdreden die de putschisten in 1987 in Tunesië gaven om president voor het leven Ben Ali Bourguiba af te zetten, was zijn dementie. Maar die afgang willen de militairen Mugabe liever besparen, om hem hoog in hun vaandel te kunnen houden als symbool van de bevrijdingsstrijd, want dat is de legitimatie van de allesoverheersende rol van de strijdkrachten in Zimbabwe.

De Afrikaanse politiek wordt steeds vaker geteisterd door te ambitieuze echtgenotes. De eens socialistische hervormer Laurent Gbagbo had tijdens zijn regeerperiode als president in Ivoorkust zijn dominante en corrupte vrouw naast zich. Zij hielp milities opzetten en wakkerde zo een burgeroorlog aan. In Oeganda raakt president Museveni steeds meer in de greep van zijn vrouw, de fundamentalistische christen Janet en in Djibouti is Kadra Haid, vrouw van president Ismail Guelleh de macht achter de troon.

Yoweri Museveni en zijn vrouw Janet Museveni.
Foto dai Kurokawa/EPA
Laurent Gbagbo en zijn vrouw Simone.
Foto Nic Bothma/EPA
Robert Mugabe en zijn vrouw Grace.
Foto AP
Afrikaanse leiders en hun vrouwen.
Foto’s AP en EPA

Doodsbericht kan soms uitgesteld

Doodgaan in Afrika is voor presidenten vaak niet gemakkelijk. De destijds inmiddels seniele Keniaanse president Jomo Kenyatta overleed in 1978 in zijn buitenverblijf in Mombasa aan een hartaanval. Naaste medestanders wilden voorkomen dat Kenyatta’s vicepresident Moi de macht overnam en hadden lang van tevoren een coup gepland voor direct na de dood van de president. Om tijd te winnen besloten ze het nieuws van zijn overlijden uit te stellen. Het lichaam van Kenyatta werd in diens geblindeerde Mercedes naar Nairobi overgebracht en zijn dode hand werd uit het dak geschoven en wuifde.

Je bent pas dood als de regering zegt dat je dood bent. Na de moord op de Congolese president Laurent Kabila in 2001 hadden machthebbers achter de schermen er baat bij om hem nog even officieel te laten leven. Maar een minister praattte zijn mond voorbij toen hij verklaarde dat Kabila overleden was. Waarop een andere hoge functionaris met de curieuze verklaring kwam dat Kabila „nog niet dood is”.

Van zo’n stuk theater na zijn dood zou Mugabe smullen. Maar door de coup tegen zijn vrouw lijkt zijn ondergang nu meer op het liefdesdrama van een afgetakelde bejaarde.

De begrafenis van Laurent-Desire Kabila. Foto Kim Ludbrook/EPA

Lees ook het verhaal van redacteur Wim Brummelman: Wie is wie in de Zimbabweaanse coup?