De Sint ontmaskerd: Moet je het kind wel laten geloven?

Zelfs in tijden van nepnieuws mag de Sinterklaas-omerta niet doorbroken worden. Er zijn ouders die wel vertellen hoe het zit. „Mijn kinderen zien magie in andere dingen.”

Foto iStock

Evelien Matthijssen (36) weet nog wat ze dacht toen ze hoorde dat Sinterklaas niet bestond. Ze was verbaasd dat al die grote mensen haar voor de gek hadden gehouden. Toen haar eerste kind een jaar of drie was, besloten zij en haar vriend te vertellen hoe het zat: Sinterklaas is een verklede man en de cadeautjes komen van papa en mama. „Toen we zagen hoe nerveus ons zoontje van het hele gebeuren werd, besloten we gewoon eerlijk te zijn. We willen het straffen en belonen met cadeaus ook niet inzetten in de opvoeding, dat ondermijnt de intrinsieke motivatie van een kind.”

In christelijke en islamitische kringen zijn ook ouders die hun kinderen niet in Sinterklaas laten geloven. Voor hen is geloven in Sinterklaas bijgeloof, afgoderij. De Facebook-pagina Trots op islam schrijft bijvoorbeeld dat liegen over Sinterklaas ‘haram’ is, ook al is het een leugentje om bestwil. Bovendien komen veel symbolen van Sinterklaas uit het christendom – ook geen aanbeveling.

Voor Matthijssen en haar vriend is belangrijker dat Sinterklaas zo groot wordt gemaakt, en dat het zo’n commercieel feest is, dat het onevenredig veel druk legt op ouders die al die uitzinnige cadeauwensen misschien niet kunnen vervullen. Matthijssen draagt op haar website Green Evelien (greenevelien.com) ecologische eenvoud uit. Minimalisme, natuurlijk ouderschap, duurzaamheid: het staat allemaal op gespannen voet met dikke Intertoys-gidsen en zakken vol cadeaus. „Wij vieren wel Sinterklaas, maar op een andere manier. Voor een paar euro kun je op beurzen heel leuk tweedehandsspeelgoed en boeken kopen. Die verlanglijstjes worden veel minder dwingend als kinderen weten dat die cadeaus niet van Sinterklaas komen.”

Zo vanzelfsprekend is het sinterklaasgeheim niet

Ouders als Evelien Matthijssen zijn in de minderheid. Hoe meer druk er op de traditie komt, hoe sterker we de mythe verdedigen, lijkt het. Als het einde van Zwarte Piet in zicht is, laten we Sinterklaas dan in vredesnaam veiligstellen. De omerta doorbreken – bij kinderen die niet van jezelf zijn – geldt als een doodzonde.

Maar zo vanzelfsprekend is het sinterklaasgeheim niet, lieten twee Groningse wetenschappers zien in hun onderzoek naar de pedagogische geschiedenis van de zoete leugen. Halverwege de negentiende eeuw hoorde het nog bij een verlichte opvoeding om eerlijk te zijn over Sinterklaas. „Alleen onverstandige ouders kwamen met ‘allerlei zotteklap’ aanzetten over Sint Nicolaas op een paard over de daken en kruipend door schoorstenen”, beschrijven socioloog Diana van Bergen en historisch pedagoog Mineke van Essen. Een halve eeuw later dacht het grote publiek er, dwars tegen de verlichting in, heel anders over. De gezaghebbende pedagoog Jan Ligthart vond dan ook geen gehoor toen hij zei dat je kinderen de desillusie van de ontmaskering niet moest aandoen. En dat ouders hun opvoeding niet moesten overdragen aan een fictief persoon. Hoe viel het bovendien uit te leggen ‘dat een ‘zoogenaamde kinderenvriend’ rijke kinderen veel beter bedeelde dan ‘de armen in de sloppen’?

Zijn bezwaren kwamen op het verkeerde moment. De eeuw van het kind was aangebroken, de meeste pedagogen vonden inmiddels dat kinderen recht hadden op de ‘bevredigende illusie’ van het kinderfeest. Ook na Ligthart kregen Sinterklaas-kritische pedagogen geen poot meer aan de grond. Nu gaat de discussie alleen nog over Zwarte Piet. De Sinterklaas-leugen blijft zelfs overeind in de strijd tegen fake news en trollen.

En toch, vindt emeritus hoogleraar Van Essen, kun je kinderen best van jongs af aan vertellen dat Sint en Piet verklede mensen zijn – wat al minder confronterend klinkt dan: Sinterklaas bestaat niet. Je kunt over de oorsprong vertellen en dat we het oude feest naspelen omdat Sinterklaas zo’n aardige man was.

Leren omgaan met angsten en teleurstelling

Er zijn ook heus pedagogische argumenten vóór liegen over Sinterklaas te geven, zegt Van Essen. „Ouders houden wel vaker de harde werkelijkheid weg van kinderen. Sinterklaas kan worden ingezet om met angsten te leren omgaan. En wat betreft de teleurstelling bij de ontdekking hoe het echt zit: een beetje frustratietolerantie aankweken heeft ook voordelen.” Maar dat doet niets af aan het argument dat de vroege pedagogen al gebruikten tégen de mythe en die Van Bergen zo verwoordt: „We voeden kinderen op in de traditie van de verlichting, vragen ze coherent te leren nadenken.” Tegelijkertijd wringen opvoeders zich in bochten om te verklaren hoe Sinterklaas binnen een uur zowel in Ede als Goes kan zijn, en hoe hij miljoenen cadeautjes op één schip mee kan nemen.

„Waarom zou je als ouders zo’n breuk willen in het verder op logica gebaseerde leertraject van je kind?”

Misschien vooral omdat volwassenen zelf zo’n sterke behoefte hebben aan betovering en mystiek, aldus de Britse ontwikkelingspsychologen Christopher Boyle en Kathy McKay in 2016 in een essay over de ‘wonderful lie’ van Santa Claus (The Lancet Psychiatry ). Ouders verspelen hun morele gezag met leugens en bangmakerij voor veiligheidsdienstachtige praktijken, waarom zouden ze dat anders doen? Volwassenen zoeken ook magie en betovering, bij Harry Potter, themafeesten, carnaval. „Misschien vraagt de hardheid van het bestaan om de creatie van iets beters, iets om in te geloven.” Wie liegt over Sinterklaas, gelooft waarschijnlijk vooral „in de mogelijkheid van een mooiere betere wereld”.

Lees ook: Op de lokale televisie blijft Piet zwart

Matthijssen en haar drie kinderen vinden in Vielsalm (België) mystiek in andere dingen. „Wij leven dicht bij de natuur. De kinderen plukken blaadjes, zien eekhoorntjes, kijken hoe de wolken voorbijdrijven: daar zit zo veel schoonheid en magie in.”

Niet iedereen nam het haar in dank af toen ze over haar Sint-visie blogde. „Mensen zijn gewoontedieren. Ze willen hun kinderen de magie geven die ze uit hun kindertijd kennen. Ze worden er niet graag mee geconfronteerd dat je ook anders kunt leven. Maar om je kinderen magie te laten beleven, heb je Sinterklaas niet nodig.”

    • Martine Kamsma