Waarom Afrika Mugabe niet laat vallen

Robert Mugabe

Hij was de man op wie in 1980 ruim 200.000 mensen stonden te wachten. Ook al kantelde zijn beeld in het westen, in Afrika is men altijd van de strijder voor onafhankelijkheid blijven houden.

Robert Mugabe Foto Themba Hadebe/AP

President Buhari en president Zuma, leiders van de twee belangrijkste Afrikaanse staten, hebben opgeroepen tot een „grondwettige oplossing” van de crisis in Zimbabwe. De Zuid-Afrikaanse Zuma drong er woensdag bij de Zimbabwaanse militairen op aan geen „ongrondwettelijke verandering in de regering” aan te brengen en de Nigeriaanse Buhari riep op tot kalmte en respect voor de grondwet. De Europese Unie sprak zijn zorgen over de gebeurtenissen uit en riep op tot een dialoog en een vreedzame oplossing.

Europa voert al jaren oppositie tegen Mugabe, maar in Afrika geniet de veteraan nog groot respect en werd hij twee jaar geleden tot hoofd van de Afrikaanse Unie gekozen. Europa ziet in Mugabe vooral een despoot, Afrika prijst zijn verleden als strijder tegen Britse kolonisten.

Guerrillaleider

Mugabes leven is er een waar bijvoorbeeld de stoel in de kamer van het schoolhoofd op de katholieke missieschool werd gereinigd wanneer de jonge Mugabe erop had gezeten. Pas daarna mocht het witte bezoek op diezelfde stoel plaatsnemen. Tijdens zijn gevangenschap van 1963 tot 1974 stierf zijn enige zoon Nhamodzenyika uit zijn eerste huwelijk met de erudiete Sally aan hersenmalaria. De Britse machthebbers weigerden de begrafenis bij te wonen. Dat soort gebeurtenissen maakten van Mugabe een eeuwige held.

Ruim 200.000 uitzinnige mensen stonden de bevrijder Robert Gabriel Mugabe op 27 januari 1980 op te wachten in de hoofdstad Harare. De oorlog tegen het racistische minderheidsbewind van Ian Smith was voorbij en de triomf van de 56-jarige Mugabe had niet groter kunnen zijn. Er verscheen zowaar een brede glimlach op het doorgaans grimmige gezicht van de introverte guerrillaleider. Twee maanden later behaalde hij een verpletterende overwinning bij de eerste vrije verkiezingen in Zimbabwe.

Van held naar schurk

De machtsaanvaarding van Mugabe was het beste wat Afrika in jaren was overkomen. Hij had een beetje het imago dat Nelson Mandela tien jaar later zou krijgen. Hij stelde zich verzoenend op tegen de witte bevolking en gaf daarmee het goede voorbeeld aan de racistische zuiderburen. Hij begon geen sociaal-economische omwenteling, zoals zijn ideologische kameraad president Samora Machel had gedaan, waarmee hij Mozambique in armoede had gestort. De eerste vijf jaar na de onafhankelijkheid was Zimbabwe hét succesverhaal van Afrika, met enorme vooruitgang in onderwijs en gezondheidszorg.

Na de eeuwwisseling had de vooruitgang en verzoening plaatsgemaakt voor snelle sociale neergang, officieel gesanctioneerde rassenhaat en botte politieke repressie. De held Mugabe veranderde in een schurk.

Ondemocratische eigenschap

Terwijl hij in Europa en Amerika nu wordt gezien als een dementerende en in zijn broek plassende Afrikaanse dictator, bleef in Afrika zijn positieve aanzien goeddeels overeind. Een oudere generatie Afrikanen, die zelf racistische vernedering onder het kolonialisme had meegemaakt, voelde mee in zijn pijn als hij tirades tegen witten afstak. De onteigening van boerderijen na 2000 onder Mugabe, als onderdeel van een verdeel-en-heerspolitiek, leidden tot afschuw in het Westen. Maar veel landloze Afrikaanse boeren juichten deze aanpak juist toe. Dezelfde sentimenten hielden zijn bewind van oud-vrijheidsstrijders bijeen en in hun naam heeft het leger woensdag de macht gegrepen.

„Wij hebben dit land bevrijd, daarom is het van ons”, zei Mugabe eens. Die ondemocratische eigenschap vertonen voormalige bevrijders wel meer. In Ethiopië, Angola, Oeganda en Mozambique is het niet anders. Maar Afrika zal Mugabe nooit laten vallen en hem ook na deze staatsgreep eren als een symbool van verzet tegen het blanke juk.

Correspondent Bram Vermeulen is in Zimbabwe, waar de sfeer woensdag opvallend opgetogen was. Lees zijn reportage: Zimbabwe wil verandering, het maakt niet uit hoe
    • Koert Lindijer