Waarom baby’s verslaafd raken aan de speen

Afleren Kleine kinderen raken zo verslaafd aan de speen. Wat begint als een makkelijk troostmiddel, kan later heel lastig zijn om weer vanaf te komen.

Foto Tripod / Getty Images

Floor Vogelzang (34) uit Amsterdam blaast drie ballonnen op. Met een lint knoopt ze alle spenen van haar zoontje (3) vast, aan elke ballon bungelt er een. Ze lopen het balkon op en laten samen de ballonnen los. Ze zwaaien – „Doei! Die zien we niet meer terug. Misschien gaan ze wel helemaal naar Afrika.”

Dit was haar eerste poging om van de speen af te komen. Het mislukte. De ballonnen bleven steken in de steiger van de buren en dus bleven de spenen in beeld. Poging twee deze week: „vergeten” mee te nemen op vakantie, zegt ze. Als het deze week niet lukt om af te kicken, heeft ze nog één ding in gedachten: bij haar oudste zoon heeft ze een paar jaar geleden alle spenen ingepakt als cadeautje voor Sinterklaas; hij zou ze uitdelen aan andere kleine kinderen, zo maakte ze hem wijs.

Die verdomde speen. Het zal herkenbaar zijn voor veel jonge ouders: je komt er maar moeilijk vanaf.

Je begint met een speen als je baby een paar weken oud is. De speen voorziet in de zuigbehoefte van pasgeborenen. Daarbij geeft het troost en stopt het gehuil even. Maar voor je het weet is je kind drie en nog steeds gehecht aan dat plastic ding in zijn mond. Geen gezicht, vinden sommige ouders, en bovendien ook schadelijk voor het gebit als je er nog jaren mee doorgaat. Maar hoe kom je er vanaf? En: is het gebruik van een speen wel zo slecht?

Als je de literatuur erop naslaat vind je op die tweede vraag geen eenduidig antwoord, maar mogelijke gevolgen van langdurig speengebruik zijn: scheefstand van tanden en kiezen en een afwijkende groei van de tandbogen en het gehemelte. Ook kan het gevolgen hebben voor de uitspraak: een kind kan bijvoorbeeld gaan slissen. Bij kindjes die intensief op een speen sabbelen staat de mond vaker open waardoor de kans groter is dat bacteriën binnendringen en het kind verkouden wordt of oorproblemen krijgt.

Liever een speen dan een duim

Of de speen een goed idee is, ligt eraan aan wie je het vraagt. Kort door de bocht kun je stellen: tandartsen hebben liever een speen dan een duim, logopedisten pleiten voor op tijd afleren (tussen de 1 en de 2 jaar). De derde stroming heeft met borstvoeding te maken: kraamhulpen en lactatiedeskundigen zeggen: liever geen speen of deze pas geven als de borstvoeding goed loopt.

Jaap Veerkamp is kindertandarts en was als onderzoeker en opleider verbonden aan het Academisch Centrum Tandheelkunde (ACTA). „Er zijn verschillende typen spenen op de markt, de ene is beter dan de andere, vanuit tandheelkundig oogpunt gezien.” De klassieke speen heeft een bolletje, in de vorm van een kers. „Deze duwt de tanden op een ongelijke manier naar voren.” Beter is de dental speen, met een platte, schuin aflopende vorm. „Door deze speen krijgen kinderen een spleetje tussen de voortanden, maar dat trekt weg als je stopt. De kers en de ‘massieve speen’ geven rond het derde of vierde jaar een overbeet en die blijft, ook in het volwassen gebit. Dit is wel te corrigeren door de orthodontist.”

De tandarts heeft hoe dan ook liever spenen dan duimen: „De speen kan je weggooien, de duim heeft een kind altijd bij zich. Ons advies is: gebruik de dental speen en hou er voor het derde of vierde jaar mee op, dan kom je ermee weg.”

Volgens sommige onderzoekers kan het gebruik van een speen negatieve gevolgen hebben voor de spraakontwikkeling. Ellen Gerrits, hoogleraar logopediewetenschap aan de Universiteit Utrecht, zegt: „Als je rond de 18 maanden stopt, is het geen probleem. Kinderen die jarenlang intensief hebben gespeend, kunnen door verandering van de stand van het gebit wel spraakproblemen krijgen, zoals slissen of lispelen. Soms staat de mond open, heeft een kind slappe mondspieren en articuleert het slecht. Dit is allemaal te verhelpen, maar het kost bezoeken aan een logopedist, tandarts en orthodontist.” Gerrits noemt een ander punt: „Speengebruik kan de sociale interactie beïnvloeden. Kinderen die met een speen in de mond proberen te praten zijn onverstaanbaar, daardoor zullen ze met speen minder vaak het initiatief nemen om wat te zeggen en praten ze minder goed terug.”

In de VS is opvoedmethode RIE aan een opmars bezig: Kondig het aan als je een baby optilt, praat niet op babytoon en vergeet de kinderstoel.

Deskundigen zeggen dat het gebruik van een fopspeen bij baby’s prima is, als je er tijdig weer mee stopt. Tot ongeveer negen maanden hebben baby’s zuigbehoefte en heeft de speen een functie, daarna is het aangeleerd gedrag, zegt Frouke Sondeijker van het Nederlands Jeugd Instituut. „Tandartsen raden aan om voor de vierde verjaardag te stoppen met de speen, maar opvoedkundig vind ik dat heel laat. Hoe langer je gedrag in stand houdt, hoe lastiger het is om het af te leren. Mijn advies is: probeer het gebruik van de speen na een jaar af te bouwen en in ieder geval te beperken tot het slapen gaan. Het is belangrijk voor ouders om na te denken over wanneer ze een speen geven en met welk doel. Als een kind bij elke keer dat het huilt een speen krijgt, dan mag je weleens bedenken: bied ik als ouder nog wel troost of laat ik de speen dat altijd doen?”

Hoe kom je er vanaf?

Afbouwen kan dus al vanaf 9 maanden, omdat zuigen dan geen ontwikkelingsbehoefte meer is. Hoe langer je wacht, hoe meer je kind gehecht raakt aan de speen. Vertel je kind een paar dagen van tevoren dat het tijd is om afscheid te nemen van de speen. Kinderen vinden het fijn om zich (emotioneel) voor te bereiden op verandering. Bouw de speentijd geleidelijk af door hem alleen nog op bepaalde momenten te geven, bijvoorbeeld voor het slapengaan. Als een kind televisie kijkt of ziek, moe of hangerig is, heeft het vaak extra behoefte aan de speen. Op zo’n moment kun je hem afleiden: laat je kind meehelpen met koken, de tafel dekken, ga samen een spelletje doen of een liedje zingen. In bed heeft de speen een rustgevende functie. Een knuffel of een extra verhaaltje voorlezen kan dan een goede vervanging zijn. Meedogenloos zijn kan ook: alle spenen de prullenbak in. Stel je in op een paar slapeloze nachten, grote kans dat het probleem daarna is opgelost.

Lees ook: ‘Ouders zijn te lief voor hun kinderen en dat komt door de pil’

Beloon je kind als het lukt om zonder speen door het leven te gaan. Straffen wordt afgeraden, omdat het kind daardoor gespannen kan raken.

Neem geen afscheid van de speen in een „spannende periode”, zoals rond de verjaardag, een verhuizing of vakantie.

Laat dat nou net het moment zijn dat Floor Vogelzang had uitgekozen. Hoe is dat afgelopen? „Het was cold turkey, maar het heeft wel gewerkt. Op vakantie heeft mijn zoontje vier dagen gehuild en toen we thuiskwamen vroeg hij meteen waar de speen was. Ik heb gezegd dat Gluur-Piet is langsgeweest en ze alvast heeft meegenomen. Sindsdien heb ik hem er niet meer over gehoord.”

Vijf leugentjes om van van de speen af te komen

Sinterklaas is in aantocht: stop je speen in de schoen. Dan geeft Sint hem aan Baby-Piet.

Neem je peuter mee op kraamvisite en laat hem zijn speen aan het nieuwe baby’tje geven.

Laat je kind de speen (of spenen!) zelf in de prullenbak gooien.

Vervang de speen door een knuffel of pop.

Leg de spenen voor het slapengaan onder het kussen en vertel dat de spenenfee langskomt. De volgende ochtend zijn de spenen weg, maar ligt er een cadeautje voor in de plaats.

    • Carlijn Vis