Recensie

De uil wijst de weg

Een tijdelijk in Den Haag getoond paneel van Antonello da Messina laat zien hoe de gedetailleerde, Vlaamse manier van schilderen werd overgenomen in de Italiaanse renaissanceschilderkunst.

De uil kan zien in de nacht. Toch heeft de vogel daarvan in de christelijke symbolentaal weinig profijt. Want wie ziet in het donker keert zich af van het licht. In overdrachtelijke zin kan of wil hij het schijnsel van de verlossing niet zien en daarmee schaart hij zich onder de onwetenden of, erger, zondaars. Het is dan ook toepasselijk dat rechtsonder in het kleine schilderij van de Kruisiging van Christus dat Antonello da Messina in 1475 maakte, een uiltje het beeld uit blikt.

Het dier heeft zich weggedraaid van het in opvallend heldere kleuren geschilderde tafereel. Hij kijkt de beschouwer aan in een subtiele vermaning om, anders dan de vogel zelf, vooral de goede kant op te blijven kijken: naar de profeet die volgens de christelijke leer de zoon was van God, aan het kruis gestorven voor de zonden van de mensheid.

Tijdelijk hangt het uit Antwerpen afkomstige schilderij in de Haagse Galerij Willem V, als najaarsgast in een lofwaardige kleine traditie die telkens een topstuk van een Zuid-Europese renaissanceschilder naar Nederland brengt.

Gelovig of niet, veel moeite kost het de kijker niet het beschilderde oppervlak van het ruim een halve meter hoge paneeltje met de ogen af te grazen. De voorstelling bevat de gebruikelijke figuren van Christus aan het kruis en de twee misdadigers die tegelijk met hem werden geëxecuteerd, vergezeld van de huilende en handenwringende Maagd Maria en Johannes de apostel.

Maar er is veel meer te zien: een landschap in de achtergrond met uiterst gedetailleerd weergegeven vegetatie en bebouwing, en schedels en botten aan de voet van het kruis. Kennelijk zijn er op deze plaats al eerder mensen terechtgesteld: op de versplinterde stomp van een eerder gebruikt kruis is een papiertje geschilderd met de verlatijnste naam van de kunstenaar: ‘Antonellus Messaneus’.

De Siciliaan Antonello da Messina (ca. 1430-1479) schilderde dit paneel tijdens een verblijf in Venetië. Hij was gefascineerd door de precieze manier van schilderen van Vlaamse tijdgenoten, van wie hij ook de nieuwe olieverftechniek overnam. Met een detail als het kleine uiltje met de ingrijpende betekenis legde Antonello ook in inhoudelijke zin een noordelijk accent.