Gezellig op excursie in een oorlogsgebied

Brazilië

Favelatours zijn populair onder toeristen. Door oplaaiend politiegeweld en toenemende criminaliteit is het een gevaarlijk uitstapje.

Toeristen op excursie door Rocinha, de grootste sloppenwijk van Rio de Janeiro die meer dan 100.000 inwoners telt. Foto Nina Jurna

‘Dus vanmorgen zijn er in deze wijk echt twee jongens doodgeschoten?” De Australische toerist Jack Goldman (59) kijkt met grote ogen vanachter zijn zonnebril naar de Braziliaanse gids die zojuist heeft uitgelegd waarom er zoveel politieagenten rondlopen. Goldman en veertien andere toeristen uit Duitsland, Engeland, Portugal en België zijn vandaag voor een tour door Rocinha, de grootste favela (sloppenwijk) van Rio de Janeiro met meer dan 100.000 inwoners.

De favelatour is een attractie die al circa 25 jaar bestaat en die in populariteit groeide toen Rio de Janeiro enkele jaren terug de wereld ontving voor twee grote sportevenementen – het WK voetbal in 2014 en de Olympische Spelen in de zomer van vorig jaar. Maar nu de criminaliteit in de stad en het politiegeweld tegen burgers weer oplaaien, illustreert het fenomeen ook de verslechterende veiligheidssituatie. Voet zetten in een favela is ook voor buitenlanders niet zonder risico, bleek toen vorige maand een Spaanse toeriste door de politie werd doodgeschoten.

Roodverbrande vijftigplussers

De excursie begint voor de toeristen bij hun luxe hotels in de strandwijk Ipanema, waar ze met een busje worden opgehaald door Carlos Souza, behalve gids ook inwoner van Rocinha. „Ik laat jullie vandaag een andere kant zien van een Braziliaanse favela dan het beeld dat jullie kennen uit speelfilms. Er wonen hier niet alleen maar drugsdealers en criminelen zoals het nieuws ons vaak voorschotelt, maar heel veel eerlijke en hard werkende mensen”, zegt de levendige Souza (52).

Het busje met de roodverbrande toeristen, veelal vijftigplussers, sjeest naar de uitgestrekte favela Rocinha. „Zien jullie hoe dicht de rijke strandwijken en de arme sloppenwijken bij elkaar liggen? Maar sociaal gezien liggen ze mijlenver verwijderd van elkaar.”

Het afgelopen jaar werden 61.619 Brazilianen vermoord, gemiddeld 168 mensen per dag.

Het busje gaat nu de berg op, de weg wordt smaller, en de opeengestapelde kleine, bakstenen huisjes met waterbakken op het dak, met een web van vervlochten elektriciteitskabels ertussen trekken de aandacht van de toeristen. „We hebben geen stromend water, de bakken worden een paar keer per week gevuld als we geluk hebben. Veel bewoners tappen stroom af van anderen”, legt Souza uit. Geestdriftig klikken de toeristen met hun fototoestellen en mobiele telefoons.

Souza laat de toeristen afdalen over smalle stenen paadjes met ongelijke traptreden en rondspringende kakkerlakken. Ze passeren minuscule huisjes waar vrouwen kinderen de borst geven en ingekapselde winkeltjes en barretjes waar mannen biljarten. Uit een geïmproviseerde kapsalon komt keiharde forró-muziek uit de speakers. „Het is best gezellig hier”, merkt een Duitse toeriste op.

Maar Rocinha is, net als de rest van Rio, de laatste tijd veel gevaarlijker geworden. Na de Olympische Spelen van vorig jaar is de stad teruggevallen in een golf van geweld en is de drugsoorlog opgelaaid. Vrijwel dagelijks worden bewoners in de sloppenwijken opgeschrikt door vuurgevechten tussen politie en kartels. Rondvliegende kogels doden onschuldige burgers, vaak kinderen. De veelbelovende ‘pacificatie’ van favela’s is slechts een cosmetische operatie gebleken ten behoeve van de internationale sport.

Door de diepe economische crisis in het land – de deelstaat Rio de Janeiro is failliet – worden politiesalarissen al maanden niet betaald. Het afgelopen jaar werden 61.619 Brazilianen vermoord, gemiddeld 168 mensen per dag en het hoogste aantal in de recente geschiedenis. Het aantal burgers dat door de politie werd gedood steeg tot boven de 4.000, van wie ruim 75 procent zwart of gekleurd was. Meer dan eenvijfde van alle slachtoffers van politiegeweld viel in Rio, waarmee het lokale korps een van de gewelddadigste ter wereld is.

Het prestigeproject om sloppenwijken in Rio de Janeiro te bevrijden van drugsgeweld, is windowdressing gebleken, schreef correspondent Nina Jurna eerder dit jaar. Lees daarover: Veilige favela’s? Dat was alleen voor de Spelen

Gespannen sfeer

Een van de recente slachtoffers was de 67-jarige Spaanse toeriste Maria Esperanza Jiménez Ruiz. Ze was, net als de groep toeristen van Carlos Souza, op favelatour in Rocinha toen de politie de auto met geblindeerde ramen waar ze in zat, beschoot en haar dodelijk raakte. „We hadden die ochtend net een schietpartij gehad in Rocinha, de sfeer was gespannen en er waren wegversperringen”, verklaarde de politie na het drama. De gebeurtenis leidde tot grote opschudding en beschuldigingen over en weer. Zowel de Spaanse als de Braziliaanse autoriteiten gelastten een onderzoek, de agenten die schoten werden gearresteerd.

Alle aandacht voor de gedode Spaanse staat in schril contrast met de vele bewoners in de sloppenwijken die door het drugsgeweld gedood worden. Zij halen de krant niet eens.

Het favelatoerisme kwam na het incident in opspraak. Het was al langer zeer onrustig in Rocinha, het leger had de wijk net een week lang met tanks en militairen belegerd. „Wat moet een toerist in een oorlogsgebied”, reageerden Brazilianen op sociale media. Een aantal touroperators staakte trips naar Rocinha.

„De gids van deze Spaanse kwam niet uit Rocinha, daarom is het misgegaan”, zegt Souza tegen zijn groep verontruste toeristen die het verhaal over de Spaanse geschrokken aanhoren. Zijn zij nu wel veilig in Rocinha? „Voordat ik jullie ging halen heb ik de wijk gecontroleerd en ook bij de politie geïnformeerd naar de veiligheid”, zegt hij. „Vanmorgen zijn er twee jongens gedood tijdens een vuurgevecht met de politie, maar verder is alles rustig.”

De toeristen kijken gespannen om zich heen. Ze hebben het thuisfront straks in elk geval wel iets te spannends te vertellen.