Column

Hoe Bono en oligarchen onze rechtsstaat misbruiken

Als het om private belangen gaat, is de rule of law in Nederland ineens geen uiting meer van russofobie, maar een nuttig publiek goed, weet Hubert Smeets.

De Ierse musicus Bono Vox en de Russische zakenman Gennadi Timtsjenko hebben één ding gemeen: beiden houden van Holland. Zowel Bono (zanger van U2; volgens Forbes goed voor 0,5 miljard euro) als Timtsjenko (oprichter van olieconcern Gunvor; ruim 15 miljard) heeft aan de Herengracht in Amsterdam zijn schaapjes op het droge gebracht. De bv van U2 is er nog steeds gevestigd. De holding van Gunvor is intussen verhuisd naar de Zuidas.

Niet alleen Bono en Timtsjenko vinden Nederland een veilig land. Het vermogen van ex-president Viktor Janoekovitsj is ooit in Den Haag geparkeerd, net als dat van zijn langjarige bondgenoot, kolen- en staalbaron Rinat Achmetov. Een holding van opvolger Petro Porosjenko is onlangs naar Wassenaar verhuisd.

Het verschil tussen de liefde van de Ierse zanger en Oost-Europese oligarchen is dat die van de laatsten dieper gaat. Ze houden vooral van de Nederlandse rechtsstaat, die ze thuis ontberen. De holdings van Timtsjenko c.s. zijn in Holland geregistreerd om hun eigendom veilig te stellen. Wie zich hier vestigt, krijgt er naast lage belastingtarieven civielrechtelijke bescherming bij. Hier worden raiders niet achteraf door de rechter beloond met een kadastrale registratie. Hier is een vijandige overname onderworpen aan de Ondernemingskamer. Hier komt macht van de manager niet uit de loop van een geweer maar uit het burgerlijk wetboek.

Ondernemers als Timtsjenko zijn zodoende cultuurrelativisten van de bovenste plank. Ze maken onderscheid tussen het vergaren en bewaren van hun bezit.

Het eerste gebeurt in eigen land. Geweld en staatsmacht zijn er randvoorwaarden voor rijkdom. Wie daarover beschikt, heeft meer kans op succes dan de eenzame cowboy. Om die protectie te verwerven, is eerloosheid een ander woord voor pragmatisme.

Timtsjenko heeft ervaren hoe cruciaal politieke dekking is. In de jaren negentig leerde hij als kleine exporteur gemeenteambtenaar Vladimir Poetin kennen tijdens een ondoorzichtig barterproject van de stad Sint Petersburg. Zijn Gunvor, dat hij in 1997 oprichtte met een Scandinavische partner, werd pas een succes ná 2000, het jaar waarin Poetin president werd. Gunvor werd toen een van de grootste oliehandelaren. Hetzelfde geluk lachte Timtsjenko’s zakenpartner Leonid Michelson toe. Zijn aardgasconcern Novatek groeide vanaf 2006 zo rap dat Michelson nu met 17,5 miljard euro de rijkste man van Rusland is.

Omdat geld is onderworpen aan de subjectieve wenken van het Kremlin is Timtsjenko in eigen land een pure patriot. Dat hij als vertrouweling van Poetin – hij verkocht een deel van zijn petrochemische bedrijf Sibur aan de schoonzoon van de president – op de Amerikaanse sanctielijst staat, is juist bevorderlijk voor die geloofsbrieven.

Buiten Rusland verkiest hij de objectieve macht van de code civil. De rechter in Amsterdam zit niet a priori in de zak van de regering of, erger nog, in die van de zakelijke vijand. Als het om private belangen gaat, is de rule of law in Nederland ineens geen uiting meer van russofobie, maar een nuttig publiek goed dat kan dienen als reddingsboei voor privaat vermogen. Waar in eigen land willekeur bestaat, heerst in Holland orde.

Voor de werkgelegenheid aan de Zuidas is deze opportunistische schizofrenie gunstig. De keerzijde is dat onze eigen derde macht gecorrumpeerd wordt. De consequenties daarvan reiken verder dan een of meer illegale fiscale rulings over de pampers van Procter & Gamble.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.