Cultuur

Interview

Interview

Studio NRC

‘Belastingontwijking is simpel op te lossen’

Gabriel Zucman Multinationals onttrekken naar schatting jaarlijks 600 miljard euro aan belasting-heffing. Dat moet anders, vindt topeconoom Gabriel Zucman.

Deze week ging een veelzeggend filmpje viral op sociale media. Een decadente zwarte race-auto, type Lamborghini, ligt zo laag op de weg dat hij onder de slagboom van een parkeergarage kan doorrijden. Hij kan gratis in- en uitrijden terwijl alle Opel Corsa’s en Kia Picanto’s wel netjes een kaartje moeten trekken voordat de slagboom open gaat. Symbolischer wordt het niet: voor de rijken gelden andere regels dan voor gewone mensen, netjes je eerlijke deel betalen is voor sukkels.

Uit de deze week gepubliceerde Paradise Papers blijkt hoe de rijkste individuen en bedrijven van de wereld alles doen om belasting te ontwijken. Apple, Nike, Facebook, Uber: allemaal schuiven ze hun merken, logo’s, royalty’s, algoritmes en winsten op zo’n manier rond tussen belastingparadijzen dat ze vrijwel geen belastingen hoeven te betalen.

Dat wordt enthousiast door overheden gefaciliteerd, Nederland voorop. Geen land herbergt zoveel buitenlandse winst van Amerikaanse bedrijven als Nederland. Omdat Nederland zeer gunstige regelingen heeft voor Amerikaanse bedrijven, betalen die hier amper belasting.

De spilpositie van Nederland in het schuiven met winsten door Amerikaanse bedrijven is in internationale media één van de grootste thema’s rondom de Paradise Papers. Wat er kan op Bermuda en de Kaaimaneilanden is kinderspel vergeleken bij de trucs die Nederland toestaat.

„Dat is gevaarlijk en moet zo snel mogelijk stoppen,” zegt Gabriel Zucman, een Franse econoom die aan de prestigieuze Amerikaanse universiteit van Berkeley onderzoek doet naar belastingontwijking. Zucman en zijn collega’s berekenden eerder deze maand dat jaarlijks 600 miljard euro via constructies grotendeels aan belastingheffing wordt onttrokken.

Race naar de bodem

„Landen zijn bezig met een race naar de bodem met hun belastingtarieven voor bedrijven,” zegt Zucman aan de telefoon vanuit Californië, met een duidelijk Frans accent. „Dat leidt ertoe dat bedrijven op termijn nul procent belasting gaan betalen.” Dat ondermijnt volgens hem op een ongekende manier de belastingmoraal: het vergoeilijkt sjoemelen ook op individueel niveau.

Want ja, als Apple, het rijkste bedrijf op aarde, in Europa slechts 50 euro belasting betaalt per miljoen euro winst, waarom zou jij dan méér betalen? Als het even kan onttrek je geld aan de fiscus: je bent wel gek als je de werkster netjes opgeeft, of je inkomsten uit Airbnb of Bitcoin?

„De dynamiek van schuiven met winsten leidt onherroepelijk tot hogere belastingen voor werkenden, en slechtere publieke voorzieningen,” zegt Zucman. Wie betaalt er nog mee aan scholen en wegen als de allerrijksten dat niet meer doen? „De ongelijkheid groeit verder en op deze manier wordt de boosheid op globalisering opnieuw groter. Dan krijgen we nog veel ergere dingen dan Trump of Brexit. Grootschalig geweld is niet uit te sluiten.”

Zucman, en veel economen met hem, waarschuwt voor ontwrichting van het democratische bestel en het economische systeem als het zo doorgaat. Maar het cynisme regeert deze week in de publieke discussie over de Paradise Papers. We kunnen er toch niks aan doen, we wisten dit allang, het zijn allemaal graaiers en de politiek behartigt hun belangen, niet de onze. Een mistroostige combinatie van schouderophalen en klagen.

Overheden moeten minder lui zijn

Zucman verzet zich tegen dat cynisme. „Er zijn behoorlijk simpele oplossingen voor belastingontwijking, alleen moeten onze overheden wat minder lui zijn met het implementeren ervan.”

Wat zijn die oplossingen volgen hem dan?

„Je kunt het kunstmatig schuiven met winsten heel simpel oplossen. Nu worden winsten belast waar ze worden gestald, ook al is dat in landen met hele lage tarieven. Dat kun je veranderen door in elk land winsten te belasten, proportioneel aan de omzet die bedrijven in die landen maken.”

Stel: Apple draait 5 procent van zijn wereldwijde omzet in Nederland. Dan zou in Zucmans systeem Nederland belasting moeten heffen op 5 procent van Apple’s winst. „ Het interessante aan die oplossing is dat je helemaal niet de hele wereld tegelijk nodig hebt om dit in te voeren. Als één land ermee begint, kan dat de rest van de wereld laten zien dat het werkt, en volgt de rest vanzelf.”

Is het niet heel ingewikkeld om vast te stellen hoeveel omzet een bedrijf in een land precies draait? „We heffen met de BTW al een belasting op omzet, dus je kunt informatie van de BTW heel goed gebruiken om in te schatten hoeveel een bedrijf in een bepaald land verkoopt.”

Blockchain als oplossing

Ook pleit Zucman voor een wereldwijd register van eigendommen, aandelen en financiële producten. „Zoals we nu een kadaster hebben voor onroerend goed, zou er ook een register moeten zijn van andere bezittingen om te voorkomen dat het verstopt kan worden in schimmige constructies.” Dat vergt wél wereldwijde afspraken, en lijkt dus veel lastiger te bereiken.

Maar misschien kan een recente technologische ontwikkeling helpen, denkt hij. Digitale munteenheden zoals Bitcoin maken gebruik van een veelbelovende technologie om transacties op te slaan in een wereldwijd, openbaar en digitaal register. Deze zogeheten blockchain-technologie kan misschien ook gebruikt worden voor het bijhouden en transparant maken van transacties in andere financiële producten. „De techniek is nog erg jong, maar veelbelovend voor het voorkomen van belastingontwijking.”

Lees ook dit overzicht van fiscale constructies in Nederland: Belastingparadijs, maar hoe lang nog?

Nederlandse politici lijken nog niet bepaald klaar voor dit soort hightech-oplossingen, ook niet voor lowtech-oplossingen trouwens. Deze week klonk in Den Haag vooral voorzichtigheid door in de reactie op de Paradise Papers – ondanks de sleutelrol die Nederlandse constructies spelen. Ja, dit zijn soms onwenselijke praktijken, maar Nederland profiteert er nu wel flink van. We willen best wat eerlijker regels bedenken, maar we moeten ook de multinationals te vriend houden zodat hun hoofdkantoren hier blijven. Dus niet al te braaf onze regels aanpassen zolang anderen dat ook niet doen.

Mondiale schade is groter

De Nederlandse schatkist verdient volgens berekeningen van Zucman 2 miljard euro per jaar door de constructies. Maar de schade aan de mondiale belastinginkomsten is vele malen groter.

Uit het onderzoek van Zucman blijkt dat zes Europese tax havens (Luxemburg, Ierland, Nederland, België, Malta en Cyprus) jaarlijks 350 miljard „opzuigen”. Deze praktijk kost de Europese belastingbetalers in totaal 60 miljard euro.

Het ligt het meest voor de hand dat de hervormingen zullen komen uit de landen die er nu het meest last van hebben. Dat zijn vooral de grotere Europese landen zoals Duitsland en Frankrijk, en de VS. „Daar zitten de meeste klanten en werknemers van de grote bedrijven, maar daar worden nu veel minder belastingen betaald dan eerlijk zou zijn.”

Het nieuwe belastingplan van Donald Trump, waarin veel bedrijfsbelastingen juist worden verlaagd, biedt weinig uitzicht op effectieve Amerikaanse actie op dit gebied. Zucman vestigt zijn hoop daarom op Duitsland en Frankrijk. „Er moet nu actie komen. We moeten er niet nog twintig jaar mee wachten. Daar is geen tijd meer voor.”