‘Samenhang van de NAVO is broos’

Adviesraad Internationale Vraagstukken

Sinds de Koude Oorlog stond de NAVO er niet zo slecht voor, aldus de AIV in een kritisch rapport. En de dreigingen zijn groot.

Tanks worden per trein vervoerd naar Polen, waar ze zullen deelnemen aan een militaire oefening. Foto Vincent Jannink/ ANP

De bedreigingen voor de veiligheid in Europa waren in de afgelopen dertig jaar niet zo omvangrijk als nu, terwijl de NAVO, die de Europese veiligheid moet waarborgen, nooit eerder in zo’n slechte doen was.

Dat schrijft de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) in een advies aan de regering. „Sinds de Koude Oorlog waren niet eerder de veiligheidsrisico’s zo groot en stond de NAVO er zo slecht voor.”

De AIV is het belangrijkste adviescollege voor buitenlands beleid en schreef het advies op verzoek van het vorige kabinet. Voormalig NAVO-secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer is voorzitter; oud-minister van defensie Joris Voorhoeve schreef mee aan het advies.

De huidige uitdagingen voor het bondgenootschap zijn „omvangrijk en complex”, schrijft de raad in De toekomst van de NAVO en de veiligheid van Europa, dat deze vrijdag verschijnt. De Europese veiligheid wordt bedreigd door Rusland en door instabiliteit in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. De Russische dreiging bestaat uit inbreuk op de integriteit van zelfstandige staten, pogingen zeggenschap te krijgen in het nabije buitenland én pogingen om de geloofwaardigheid van de NAVO en de EU te ondergraven. Vanuit Noord-Afrika wordt Europa onder andere bedreigd door religieus extremisme en de proliferatie van wapens. Daarnaast moet Europa „ernstig” rekening houden met terroristische acties, onder andere van terugkeerde IS-strijders.

Tegenover die complexe en veelzijdige dreigingen staat een bondgenootschap waarbinnen de samenhang „broos” is. De NAVO heeft eerder met meningsverschillen gekampt, nu wordt „de cohesie [...] ernstig op de proef gesteld”.

De raad maakt zich zorgen over de positie van de VS sinds de verkiezing van Trump. De VS vormen de ruggengraat van de NAVO, maar „sinds januari 2017 is er geen staat te maken op de politieke leiding van de VS.” Daarnaast staat de cohesie onder druk omdat de oostelijke lidstaten van mening verschillen over de koers van de NAVO. Sommige landen in het oosten maken zich zorgen over Rusland, andere zien Rusland als bondgenoot. In het zuiden leeft de dreiging uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten meer. Ook lopen defensie-inspanningen tussen lidstaten uiteen, hetgeen tot spanningen leidt.

Daar komt nog bij dat de relatie met het strategisch gelegen Turkije moeilijk is. Het land houdt zich niet aan de democratische normen, die de NAVO behoort te verdedigen. Een „mogelijke bron van onenigheid” vormt ook het feit dat een aantal landen, zoals Duitsland, voor hun energievoorziening afhankelijk is van Rusland.

De raad dringt onder andere aan op een grotere diplomatieke rol voor de secretaris-generaal, voortdurende investeringen in de relatie met de VS en het Verenigd Koninkrijk. Ook moet Nederland actief meedenken over Frans-Duitse voorstellen om de Europese defensiesamenwerking te verbeteren en vervolgens ook aan die samenwerking deelnemen. Ook moet er een parlementaire commissie komen die zich buigt over rol van de Kamer bij een mogelijke inzet van de krijgsmacht.