Muzikale ruimteschepen landen op Le Guess Who?

Festival

Afrofuturism wint aan kracht in de popcultuur. Op Le Guess Who? zijn zowel grondleggers als nieuwe vaandeldragers van deze stroming te horen.

Shabazz Palaces is een hiphop-duo dat als curator van het festival optreedt. Foto Victoria Kovios

Tijdens zijn Europese tour in 1969 is muzikant en bandleider Sun Ra verdwenen. Een paar jaar later keert hij met zijn band The Arkestra terug op aarde om Afro-Amerikanen mee te nemen naar de planeet waar hij de tussenliggende jaren verbleef. Muziek zal het vervoersmiddel zijn voor deze exodus, maar om de mensheid te redden moet Sun Ra eerst een vreemd kaartspel winnen van een vijandige pooier.

Dit is kortweg de plot van Space Is the Place, een sciencefictionfilm uit 1974. Schrijver, muzikant en hoofdpersoon Sun Ra geldt als de grondlegger van de ongrijpbare stroming ‘afrofuturism’. In zijn muziek en poëzie zette hij zwarten op vreemde planeten, iets wat in reguliere sciencefiction nooit gebeurde, althans niet in een hoofdrol. De toekomstfictie bood zwarte Amerikanen kansen die ze in de gewone samenleving niet kregen.

Afrofuturism is een rode draad door de programmering van Le Guess Who? dit jaar. En dat toont eens te meer dat het festival de tijdgeest aanvoelt. Decennialang was afrofuturism een vruchtbare onderstroom in kunst, literatuur, film en muziek, maar sinds ongeveer drie jaar is het genre aan een opmerkelijke opmars in de popcultuur bezig. Rihanna en Grace Jones lieten zich fotograferen in futuristische outfits, Janelle Monáe baseert haar oeuvre op de stroming, de podiumpresentatie van Solange is een ode aan Sun Ra en haar zus Beyoncé speelt met de Afrikaanse mythologie die erbij hoort. In 2018 gaat Black Panther in première, een Hollywood superhelden-epos met een bijna volledig zwarte cast.

Toch is het vooral een stroming die floreert aan de randen van de mainstream, daar waar geëxperimenteerd wordt. Dat is waar Le Guess Who? zich op richt. Het festival werkt met muzikanten die als curator optreden: het zijn vooral het hiphopduo Shabazz Palaces en producer James Holden die ervoor zorgen dat in totaal zeker een dozijn buitenaardse acts zal neerdalen in Utrecht.

Beiden hebben ze het Sun Ra Arkestra op hun lijstje, dat ook na de dood van de frontman nog steeds in futuristische outfits rond tourt, onder leiding van de 93-jarige Marshall Allen.

Ook jazzsaxofonist Pharoah Sanders behoort tot de oudgedienden van het genre. Maar er staan vooral veel nieuwe acts op die een stevige tik van een ruimteschip hebben gekregen, zoals Hieroglyphic Being en Fhloston Paradigm (King Britt), makers van vooruitstrevende elektronische muziek.

Ongrijpbaar

Tekenend voor de ongrijpbare stroming is dat het pas in 1994 een begrip werd toen cultuurcriticus Mark Dery in het artikel Black to the Future de term afrofuturism muntte. Evenwel begon Sun Ra zijn artistieke spacetrip al in de jaren vijftig, naar eigen zeggen na een spirituele ervaring die hem naar Saturnus had gebracht. Toen al waren de belangrijkste exponenten van de stroming aanwezig: uitbundige buitenaardse fictie vol magisch realisme, feitelijke geschiedenis, Afrikaanse spiritualiteit en astrologie. En altijd de zwarte bevolking in de hoofdrol. Een van de aannames is dat juist de overlevenden van de slavernij de beste papieren hebben om het menselijk ras te redden als de aarde verloren gaat.

Behalve op meer dan honderd albums verkondigde Sun Ra die boodschap ook in via theatrale podiumpresentaties. Bij hem stonden de eerste synthesizers op het podium, maar ook ruimteschepen en Egyptische mythologische wezens. Later werd die vorm overgenomen door bijvoorbeeld George Clinton, de funkgrondlegger die met zijn band een buitenissige mythologie bouwde rond een funkgezelschap dat door outer space reist.

Nadat in de jaren negentig de stroming warm was gehouden door onder anderen Missy Elliott en Erykah Badu, is het nu de beurt aan makers van elektronische muziek. Zo is in Utrecht producer, zanger en yogaleraar Gonjasufi te horen met ontregelende composities, die titels hebben als Afrikan Spaceship en Stardustin.

Experiment en surrealisme zijn in afrofuturism altijd samengegaan met een politieke boodschap. Voor de goede verstaander is die hoorbaar bij het duo Shabazz Palaces. Over elektronische hiphopbeats volgen zij op twee albums de intergalactische avonturen van Quazarz, een buitenaards wezen dat een vreemde wereld in kaart brengt. In de vindingrijke teksten blijkt die planeet erg veel te lijken op de planeet die momenteel wordt uitgeput door de mensheid.

Zaterdag spelen Pharoah Sanders, Shabazz Palaces, James Holden, Gonjasufi, Fhloston Paradigm en Hieroglyphic Being op Le Guess Who?. Sun Ra Arkestra speelt zondag. Inl: leguesswho.nl