Opinie

Bevoogding van Catalonië is funest

Spanje én Brussel moeten voorkomen dat de Catalanen in de aanloop naar verkiezingen hakken verder in het zand zetten, schrijft .

Catalaanse separatisten plantten woensdag hun vlag op een Spaanse hogesnelheidstrein in het Sants-station in Barcelona Foto LLUIS GENE/AFP

Het voortbestaan van Spanje binnen zijn huidige grenzen is inderdaad geen onwrikbaar gegeven, zoals Luuk van Middelaar in deze krant schreef (Catalexit zal Brexit doen verbleken, 4 november). Want in een democratie staat of valt dat met het draagvlak onder de bevolking. Maar hij maakte zijn redenering niet helemaal af. Het impliceert namelijk twee dingen. Ten eerste: als een duidelijke meerderheid – dus niet 51 procent – van de inwoners van Catalonië onafhankelijkheid wenst, is dat uiteindelijk alleen op een dictatoriale wijze te verhinderen. Dat zou dan niet Catalonië maar Spanje binnen de EU in het strafbankje (moeten) brengen, want het in de gevangenis laten gooien van politieke tegenstanders hoort bij een politiestaat à la Erdogan. En ten tweede: of zo’n meerderheid er wel of niet komt, zal de komende maanden vooral afhangen van hoe Madrid te werk gaat.

De Spaanse premier Rajoy heeft nu voor 21 december nieuwe verkiezingen in Catalonië laten uitschrijven. Wat, als deze opnieuw in een parlementaire meerderheid voor de separatisten resulteren? Laat hij de verkiezingen dan net zolang overdoen tot de Catalanen stemmen zoals Madrid wil?

Emotie wint van ratio

De kans op een separatistische meerderheid is niet denkbeeldig. Door de democratisch gekozen Catalaanse regering naar huis te sturen en gerechtelijk te laten vervolgen, heeft Rajoy Puigdemont en de zijnen tot martelaren gemaakt. Net als Brussel bij de Brexit onderschatten ook nu weer veel bestuurlijke technocraten dat in zo’n geval de emotie van zelfrespect het al snel wint van de vermeende economische ratio: de kiezer voelt bevoogding en zet de hakken verder in het zand. Wil Spanje Catalonië op democratisch legitieme – en dat is iets anders dan op constitutioneel legalistische – wijze behouden, dan dient het door Rajoy geïnstalleerde gezag zich uiterst terughoudend op te stellen. Elk triomfantalisme, en elke poging om in Catalonië omstreden Spaanse wetgeving nog even snel wél op Catalonië van toepassing te verklaren, is uit den boze. Het zou de weerzin tegen Madrid slechts vergroten.

Verbod op stierenvechten

De vraag is of Rajoy, wiens Partido Popular als postfranquistische schepping sterk nationalistische en centralistische sentimenten huldigt, daartoe mentaal in staat is. Snapt hij dat hij bij deze verkiezingen de stem van de gematigde Catalanen moet winnen, en niet die van zijn rechtse Spaanse achterban, die deels een hardere lijn voorstaat? Het was immers de PP die enkele jaren terug het Catalaanse autonomiestatuut via de rechter uitkleedde hoewel het statuut door het Spaanse en Catalaanse parlement was goedgekeurd. Als regeringspartij heeft PP vrijwel elke politieke beslissing waarmee Catalonië uit de pas liep – zoals een verbod op stierenvechten – met een beroep op de onverbrekelijke nationale eenheid gevetood. Zo wordt regionale autonomie een lege huls, terwijl alleen een (con)federatieve structuur Spanje nu redden kan.

Dreigen met economische gevolgen zal evenmin als bij Brexit helpen tegen afscheiding

Brussel ontkomt er niet aan zich ermee te bemoeien, omdat het anders uit de klauwen loopt. In plaats van zich eenzijdig formalistisch achter Madrid op te stellen zal het moeten bemiddelen. Tot nu toe heeft het geweld zich nog beperkt tot het Spaanse politie-optreden op de referendumdag, maar dat kan veranderen als straks, op 21 december een duidelijke meerderheid voor de separatisten mocht kiezen en zich vervolgens niet gehoord zal voelen.

Autonomie als wassen neus

De kwestie-Zuid-Tirol, waarover ik een boek schreef dat begin volgend jaar uitkomt, bevat ook voor Madrid een leerzame les. Een eerste autonomiestatuut, waarin Rome na 1945 met tegenzin bewilligd had, bleek een wassen neus, omdat Italië op te veel terreinen de facto de touwtjes in handen hield en de culturele eigenheid van de regio niet gewaarborgd bleek. Er was een reeks bomaanslagen nodig om Rome een kwart eeuw later met een tweede autonomiestatuut akkoord te laten gaan, dat Zuid-Tirol toestond een eigen koers te varen op vrijwel alle terreinen die niet direct de staatsveiligheid betroffen.

Dat ging niet zonder druk van buitenaf, van de zijde van de VN, die geen genoegen nam met de Italiaanse bewering dat het louter om een interne kwestie ging. Die rol van externe bemoeial zal Brussel nu op zich moeten nemen. Bij de toenemende onderlinge verwevenheid van de lidstaten van de EU worden uit de hand lopende interne kwesties van een individuele lidstaat de interne kwesties van het collectief.

Bij het Brexit-referendum werkte het niet en ook nu zal het niet helpen als Brussel dreigt met economische gevolgen na afscheiding. Iedereen weet immers dat, indien de Catalanen zich straks van dat dreigement niets blijken te hebben aangetrokken, de EU als eerste die rampzalige gevolgen zélf binnen de perken zal willen houden, omdat zij zich niet kan veroorloven dat er aan haar grens een zoveelste brandhaard van onrust en chaos ontstaat.