Cultuur

Interview

Interview

‘We zijn geprivilegieerd, laten we deze zaak oplossen’

Ai Weiwei

‘Human Flow’ is een van de elf documentaires tijdens IDFA die alles in het werk stellen om identificatie met vluchtelingen te maximaliseren. Staat al die empathie een oplossing niet juist in de weg?

Het is moeilijk om geen brok in de keel te krijgen bij de beelden van het voormalige vluchtelingenkamp in het Griekse Idomeni, bij de grens met Macedonië. In de miezerregen, tussen het afval, proberen vluchtelingen hun tentjes waterdicht te maken en wachten ze uren op wat eten.

De documentaire Human Flow van kunstenaar Ai Weiwei volgt tweeënhalf uur mensen die hun thuisland verlieten in de hoop op een veiligere, betere toekomst. De kunstenaar bezocht vluchtelingen in 23 landen. Esthetische, haast abstracte dronebeelden die door inzoomen veranderen in stoffige tenten, worden afgewisseld met schrijnende getuigenissen van bewoners en hulpverleners en citaten uit kranten. „You don’t watch this film, you experience it”, omschrijft de persmap Human Flow.

Hij heeft geen andere documentaires over de vluchtelingencrisis gezien, legt Ai Weiwei uit; China’s beroemdste kunstenaar is midden oktober in Antwerpen. „Ik bekijk alleen het nieuws en de berichten op sociale media; die zijn verschrikkelijk en onaanvaardbaar.” Aan al die verschrikkelijke beelden wilde hij toch iets toevoegen. „Ik wil de mens zien, de menselijkheid. Voor mij is de human flow, de stroom van mensen, iets even natuurlijks als een rivier. Al zolang er mensen bestaan, migreren ze. Als er problemen zijn, door religie, hongersnood, moet je vertrekken.”

Identificatie maximaliseren

Human Flow is een van de elf documentaires of projecten tijdens IDFA over de vluchtelingencrisis. Verschillende daarvan stellen alles in het werk om de identificatie met vluchtelingen te maximaliseren: neem 69 Minutes of 86 Days, waar we de uitputtende tocht naar Zweden bekijken vanuit het oogpunt van de driejarige Syrische wildebras Lean. Of virtualrealityproject Limbo, waarin je ‘beleeft’ hoe het is om te wachten op asiel.

Niemand twijfelt aan de integriteit of goede bedoelingen van Ai Weiwei en zijn collega’s. Maar expliciet inspelen op empathie heeft nadelen, schrijft onder meer de Belgische filosoof Ignaas Devisch. Het kan leiden tot een zekere empathiemoeheid, stelt hij in zijn vorige maand uitgekomen boek Het empathisch teveel.

Te veel nadruk op empathie kan zelfs onvoorwaardelijke solidariteit in de weg staan, stelt de Belg. Ook mensen met wie we ons minder gemakkelijk identificeren slaan immers op de vlucht. Zo gaat Ai Weiwei’s film vooral over gezinnen, op vrouwen en kinderen die huis en haard ontvluchten. Maar dreigt bij zo’n focus niet frustratie en teleurstelling bij „empathische kijkers” over de talloze jonge mannen die ook Europa binnenkomen met oorlogstrauma’s of seksuele problematiek? Denk aan die Oudejaarsnacht in Keulen: zo’n incident krijgt extra zware terugslag. Empathie is geen goede raadgever op beleidsniveau, stelt Devisch: „Beleid hoort zich niet te concentreren op de zorg voor individuele mensen, maar moet zich afvragen hoe het de zorg verdeelt over alle mensen en noden.”

Een film als Human Flow gaat natuurlijk niet in op beleid. Ai Weiwei bekritiseert wel scherp de nieuwe muren die langs landsgrenzen verschijnen; hij toont vluchtelingen die door een rivier waden langs kil Macedonisch prikkeldraad. Humane alternatieven voor het blokkeren van de doorgang naar Europa blijven onbesproken. „Ik geloof niet dat er echte oplossingen zijn; ik geloof dat al deze problemen gecreëerd worden door mensen”, antwoordt Ai Weiwei in Antwerpen op de vraag of hij met mensen in het veld wel over concrete maatregelen heeft gesproken. „De enige reden dat het niet opgelost wordt, is omdat mensen egoïstisch en laf zijn. En dat de Europese Unie, ooit leidend in de mensenrechten, geen moed toont.

„Vandaag de dag denken we bij de tragedies die mensenstromen veroorzaken: dat is het probleem van anderen. Maar de tragedie van deze mensen is ook onze tragedie. Ze zijn vaak ontstaan door onze verwaarlozing en inmenging. In de 21ste eeuw hebben we de voordelen van globalisatie, maar weigeren we onze verantwoordelijkheid onder ogen te zien.”

Boven de alledaagse politiek

Ai Weiwei werd wereldberoemd met zijn activistische kunst die machtsstructuren en onderdrukking in China blootlegt; over de aardbeving in Sichuan in 2008 bijvoorbeeld, waar onder de 70.000 doden opvallend veel kinderen waren door ondeugdelijke schoolgebouwen. Nadat hij in 2015 zijn paspoort had teruggekregen, richtte hij zich vanuit zijn nieuwe standplaats Berlijn op de mondiale vluchtelingencrisis; in Antwerpen spreekt de snel geïntegreerde dissident vaak van ‘wij’ als hij het over Europa heeft. Hij maakte de voorbije jaren verschillende werken over het onderwerp, zoals de provocatieve foto waarin hij poseerde als de aangespoelde Syrische kleuter Alan Kurdi, of een modecollectie in New York van duizenden gereinigde en gestreken kledingstukken uit het vluchtelingenkamp in Idomeni.

Dat de kunstenaar vooral benadrukt dat de vluchtelingencrisis een menselijke crisis is, leidde online tot kritiek uit het veld. Jerome Phelps, directeur van Detention Action, een stichting die de rechten van Britse asielzoekers behartigt, schreef dat Ai Weiwei’s blikveld wel erg ver boven de alledaagse politieke beslissingen zweeft die Alan Kurdi het leven hebben gekost. Te veel nadruk op empathie, schrijft Phelps, zorgt ervoor dat kijkers vergeten dat de vluchtelingencrisis in eerste plaats een concrete, politieke crisis is.

Dat laatste erkent Ai Weiwei in Antwerpen, al blijft hij een politiek activist: „Er moet inderdaad politiek actie ondernomen worden, de talloze non-gouvernementele organisaties en vrijwilligers kunnen alleen kleinschalige problemen oplossen. Maar politiek initiatief komt ook van individuen. Van individueel bewustzijn dat politici een zet geeft. Als mensen egoïstisch zijn en blijven zeggen: de problemen van die vluchtelingen, daar heb ik niets mee te maken, dan handelen politici daar ook naar.”

De kunstenaar beseft dat hij misschien voor eigen parochie preekt. „Maar als niemand meer dit soort informatie deelt: dat zou pas verschrikkelijk zijn. Misschien kijkt er twee procent van de wereldbevolking naar deze film, maar als het wereldbeeld van één iemand verandert, dan vind ik dat al krachtig.”

Human Flow van Ai Weiwei is te zien op IDFA, vanaf 19 nov.