Cultuur

Interview

Interview

Verwarring en verbijstering over Assange in ‘Risk’

Laura Poitras

Na ‘Citizenfour’ over NSA-klokkenluider Edward Snowden portretteert de Amerikaanse documentairemaker nu Julian Assange. IDFA toont haar 2.0-versie van ‘Risk’ na een jaar waarin alles veranderde.

‘Sterke vrouwen, problematische mannen’: dat is volgens interim-directeur Barbara Visser een rode draad op het 30ste documentairefestival IDFA. In de documentaire Risk filmt een sterke vrouw een zeer problematische man.

De vrouw is Laura Poitras, de documentairemaker die in 2013 als eerste contact legde met NSA-klokkenluider Edward Snowden en filmde hoe hij in zijn hotelkamer in Hongkong zijn datafile over Amerikaanse afluisterpraktijken wereldkundig maakte. Citizenfour leverde Poitras in 2015 een Oscar op.

Die plotse roem van Edward Snowden wekte de jaloezie van een andere man die Poitras zes jaar lang volgde: Julian Assange van klokkenluiderswebsite WikiLeaks. Waarom Snowden naar de ‘oude media’ ging en niet naar zijn WikiLeaks? „Julian was furieus”, vertelt Laura Poitras aan de telefoon vanuit New York. „Maar Ed (Snowden) vertrouwde hem niet en ik had ook vraagtekens bij Julians redactie. Hij veranderde zo vaak van standpunt over wat WikiLeaks wel of niet openbaar ging maken.”

Poitras’ portret van Julian Assange dat op het IDFA wordt vertoond, zou ook Risk 2.0 kunnen heten. In mei 2016 ging namelijk een heel andere versie van Risk in première op het filmfestival van Cannes. Een positiever portret, al kwam Assange ook toen al over als afwisselend visionair, arrogant, narcistisch, paranoïde, naïef en manipulatief. Risk begint in 2011, als WikiLeaks honderdduizenden documenten van het Pentagon en het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft gepubliceerd. Assange is dan ook al aangeklaagd wegens seksueel misbruik in Zweden; in 2012, als uitlevering dreigt, vlucht hij naar de ambassade van Ecuador in Londen en krijgt politiek asiel. Daar zit hij nog altijd opgesloten in een klein kamertje, uit vrees voor uitlevering aan de Verenigde Staten.

In Risk zien we Assange spionnetje spelen door zijn haar en baard rood te verven, fitnessen, wijsheden afwisselen met opgeblazen grootspraak, mediatraining krijgen van collega-celebrity Lady Gaga. „Doe toch een vuil fucking T-shirt aan, als een rebel.” Maar in de eerste versie van 2016 – zeg Risk 1.0 – was Assange een gemankeerde dwarsligger met een nobele, historische missie: de macht in het nauw drijven, wat gevestigde media verzuimden. Nog altijd ziet Poitras hem als een visionair, zegt ze. „Julian zag heel vroeg het belang van encryptie, dat het journalistieke principe van bescherming van bronnen tekortschiet nu je overal digitale voetstappen achterlaat.” Maar hij is een historisch persoon wiens rol is uitgespeeld. „For better or worse.”

Breuk met Assange

Zelf brak Laura Poitras in mei 2016 met Assange, rond de première van de eerste versie van Risk in Cannes. Mild of niet, Assange zag dat portret al als een „bedreiging van zijn veiligheid”, dreigde haar met juridische stappen en zei „dingen die ik niet kan of wil herhalen”, zegt Poitras. Breekpunt was een scène in Risk waarin Assange met advocate Helena Kennedy overlegt over het uitleveringsverzoek van Zweden. Twee vrouwen zeggen dat Assange hen in hun slaap en zonder condoom heeft gepenetreerd, een zaak die met een sisser was afgelopen als Assange vervolgens niet hooghartig een hiv-test had geweigerd („geen tijd”). Assange oogt zelfingenomen en cynisch. Hij is sinds de Zweedse aanklacht pas echt een ‘celebrity’, terwijl die vrouwen straks geen leven meer hebben. Al is het jammer dat het twee vrouwen zijn; één vrouw was dan eenvoudiger zwart te maken. In het openbaar wil Assange best spijt betuigen, maar voor Poitras’ camera fulmineert hij over hun „buitengewoon smakeloos radicaal-feministisch positioneren” en over een lesbisch complot tegen hem.

Het wijst op een cruciaal misverstand: Assange zag Poitras niet als journalist, maar als volgeling die dit brisante moment wel uit haar film zou knippen. Poitras: „Maar los van de ruzie met Assange: vorige zomer ging alles schuiven. Ik moest Risk wel aanpassen.” Zo bleek Assange niet de enige tophacker die misbruik maakt van zijn rockster-status en machtspositie. In juni 2016 werd zijn wapenbroeder Jacob Appelbaum, leider van het versleutelproject Tor, beticht van machtsmisbruik, intimidatie en seksueel misbruik, waaronder een groepsverkrachting van een dronken vrouw. Hij speelde in Risk een heroïsche bijrol.

In de 2.0-versie van Risk onthult Laura Poitras dat ze zelf een korte relatie had met Appelbaum en later hoorde van een geval van misbruik. En nee, zegt ze: ze zweeg niet maar confronteerde Appelbaum ermee. Om pas later te beseffen dat zulk wangedrag ook politiek relevant is. In Risk zegt ze: „Ik dacht dat dat geen deel was van mijn verhaal. Ik zat helemaal fout. Het wordt het verhaal.” Zeker in tijden van #MeToo. Poitras: „Je hoopt dat de hackerswereld, gezien zijn idealen, anders is dan Hollywood of het zakenleven. Dat valt tegen.”

Trump en Clinton

En WikiLeaks? Daar is het persoonlijke zeer politiek: Assange runt de website als een dictator zijn private inlichtingendienst. Machtige spelers zagen in 2016 de voordelen van een website die terabytes informatie nagenoeg ongefilterd publiceert. Een ideaal platform dus om gehackte informatie over tegenstanders – kompromat in Russisch jargon – ‘wit te wassen’. Assange fungeerde als intermediair tussen het Kremlin en de Trump-campagne, partijen die direct contact liever vermeden. In maart 2016 publiceerde WikiLeaks gehackte e-mails van Hillary Clinton, in juli 2016 e-mails van de top van de Democratische Partij. Dat bezorgde Donald Trump een mogelijk beslissend voordeel. Assange maakte sindsdien rap nieuwe vrienden: hij was te gast bij de reactionaire Sean Hannity van Fox News en omhelst nu alt-right.

Die desertie van Assange moet Poitras hebben verbijsterd. Over de telefoon klinkt ze aarzelend, slikt ze zinnen soms half in. „De vraag is of Julian echt wist dat de informatie van de Russen kwam. Je wilt toch geen speelbal van een buitenlandse regering zijn?” Ze lijkt het niet echt te geloven: Risk is niet de film geworden die ze dacht te gaan maken.

Uiteraard moest Poitras Risk aanpassen aan de actualiteit en voortschrijdend inzicht, maar de gekozen vorm – een peinzende voice-over – stuit wel op kritiek. Als Poitras altijd al reserves koesterde over Assange, was haar eerste, positieve portret in Cannes dan niet opportunistisch? In dat verwijt herkent ze zich niet, zegt ze. Maar Risk is een ambivalente film: deels portret, deels ontmaskering, deels bespiegeling. Zeker niet het laatste woord over Assange, maar het treft de verwarring in linkse hoek over een gevallen idool.

Risk van Laura Poitras is te zien op IDFA, vanaf 15 nov.