Volkan kwam in de cel om een spandoek

Reisverboden

Zeker tien Nederlanders mogen Turkije momenteel niet uit. Zij worden bijvoorbeeld verdacht van ‘steun aan terroristen’. Gebruikt Turkije hen als drukmiddel?

Het Turkse referendum over een nieuwe Grondwet leidde in maart tot spanningen in Nederland. Het zette ook de diplomatieke betrekkingen onder druk. Foto’s Marten van Dijl/ANP, David van Dam

Het is alweer ruim twee maanden geleden dat Volkan Caliskan, een Turkse Nederlander uit Harderwijk, werd vrijgelaten uit een Turkse gevangenis. Hij kampt nog altijd met nachtmerries. Twee weken zat hij vast, waarvan de helft in eenzame opsluiting. Een kleine, donkere cel, met zijn gepieker als enige afleiding.

In afwachting van zijn proces probeert Caliskan (24), een lange, alternatief geklede jongen, zijn leven weer op te pakken. Eerst in Ankara, maar medio oktober ontdekten hij en zijn advocaat dat hem geen uitreisverbod was opgelegd, waarna hij terug naar Nederland durfde reizen. Als het proces tegen hem begint, keert hij terug. „Ik weet gewoon zeker dat ik word vrijgesproken.”

Caliskan werd in augustus opgepakt, evenals zestien andere Besiktas-supporters. Sommigen hadden tijdens de Turkse Supercupwedstrijd Besiktas-Konyaspor in het stadion een spandoek uitgerold met de tekst: ‘Nuriye en Semih moeten in leven blijven’. Het was een verwijzing naar academicus Nuriye Gülmen en docent Semih Özakça, die al ruim 220 dagen in hongerstaking zijn uit protest tegen hun ontslag. Net als tienduizenden anderen raakten ze na de couppoging, vorige zomer, hun baan kwijt.

Spandoek

Caliskan wordt verdacht van ‘steun betuigen aan terroristen’. Volgens Turkse aanklagers zijn de hongerstakers lid van de DHKP-C, een extreem-linkse terreurgroep. De autoriteiten grijpen hard in tegen elke steunbetuiging aan de hongerstakers, uit angst dat die uitgroeit tot een breder volksprotest. Bovendien zijn ‘politieke uitingen’ verboden in stadions sinds de Gezi-protesten in 2013, waarbij Besiktas- en Fenerbahçe-supporters een grote rol speelden.

De vraag is of Caliskan wist van de actie in het stadion. Dat is aan de rechter. En dat hij nog naar Nederland kon terugreizen, geldt niet voor alle Turkse Nederlanders die in Turkije zijn aangehouden. Volgens Buitenlandse Zaken in Den Haag hebben tien Nederlanders een reisverbod. Het aantal fluctueert. In april waren het er twintig. Het kunnen er ook meer zijn. De Nederlandse ambassade wordt niet altijd op de hoogte gesteld van een aanhouding, want Turkije ziet Nederlanders met ook een Turks paspoort in de eerste plaats als Turken.

Voor zover bekend zijn er drie redenen voor de aanhouding van Nederlanders. De eerste is banden met de Gülenbeweging, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de couppoging van vorig jaar. Een bankrekening bij de aan Gülen gelieerde Bank Asya kan al genoeg zijn. De tweede reden is belediging van president Erdogan, zoals de man over wie Trouw deze zomer berichtte: hij werd bij aankomst in Istanbul aangehouden, omdat hij Erdogan op Facebook ‘dief’ en ‘dictator’ zou hebben genoemd. En dan zijn er activisten als Caliskan.

Hoewel de Nederlanders slechts een reisverbod hebben, en niet in de cel zitten, is de vrees dat Turkije ze gebruikt als drukmiddel in de onderhandelingen over de uitlevering van vermeende gülenisten die in Nederland asiel hebben aangevraagd. Duitsland beschuldigt Turkije inmiddels publiekelijk van dit soort praktijken – er zitten twaalf Duitsers gevangen in Turkije. De VS vermoeden dat ruim tien Amerikanen om dezelfde reden vastzitten. Pikant detail: Erdogan regelde onlangs per decreet dat hij beslist over de uitlevering van buitenlandse gevangenen.

Consulaire bijstand

Er zijn geregeld Kamervragen gesteld over de Nederlanders die in Turkije vastzitten. De ambassade in Ankara en het consulaat in Istanbul volgen de zaken. Medewerkers verlenen consulaire bijstand, stellen de kwestie aan de orde tijdens gesprekken met Turkse ministers en ambtenaren, en wonen processen bij om te zien of die eerlijk verlopen.

Van enkele Nederlanders is dit jaar het reisverbod opgeheven. Of Nederlandse diplomaten daarbij een rol hebben gespeeld, is niet duidelijk. Sinds het diplomatieke conflict met Turkije in maart uitbrak, is er op regeringsniveau geen contact meer geweest tussen beide landen. Bovendien mag ambassadeur Kees van Rij nog altijd Turkije niet in.

Tekenend is het feit dat Nederlandse diplomaten bij aankomst in Turkije vaak enkele uren worden vastgehouden op de luchthaven – een pesterij waarvoor douanebeambten zich soms zelfs verontschuldigen. Inmiddels heeft Nederland wel een nieuwe consul-generaal in Istanbul, Bart van Bolhuis, en een nieuwe tweede man op de ambassade, Erik Weststrate, die Turkse taal en cultuur heeft gestudeerd, het land goed kent en de taal spreekt. Alleen de ambassadeur nog.

Dat zal niet al te lang meer duren, verwachten Nederlandse diplomaten in Turkije. Het nieuwe kabinet zal snel een oplossing willen vinden voor de crisis. Ook de Turken lijken daarvoor open te staan – al zal het de zaak geen goed doen dat Nederland onlangs acht vermeende gülenisten asiel heeft verleend. Daar staat tegenover dat Nederland, in tegenstelling tot de Duitsers, bedrijven niet heeft afgeraden in Turkije te investeren.

Correctie (6 november 2017): in een eerdere versie van dit artikel stond dat Caliskan zijn leven in Ankara weer op probeerde te pakken en na vrijspraak terug wilde gaan naar Nederland. Dit is onjuist. Caliskan keerde vorige maand terug naar Nederland [red.].