Verontwaardiging genoeg, maar verandert er ook iets?

Paradise Papers Opnieuw toont een datalek dat bedrijven en vermogenden via fiscale paradijzen belasting ontwijken. Maar verandert er ook iets? Een vragenstuk over de Paradise Papers.

Voor fotoproject The Heavens bezochten de Italiaanse fotografen Gabriele Galimberti en Paolo Woods bezochten bekende belastingparadijzen (ja, ook Nederland) en tonen de banale kant van belastingontwijking. Foto Gabriele Galimberti en Paolo Woods
  1. Wat zijn de Paradise Papers?

  2. Na de Panama Papers liggen wéér details over grootschalige belastingontwijking op straat. Zondagavond maakte een wereldwijd consortium van onderzoeksjournalisten, ICIJ, bekend dat het beschikt over een groot gegevensbestand met namen en andere details van belastingconstructies. Daarin staat informatie over belastingontwijking door allerlei beroemdheden en grote bedrijven, van de Britse Koningin Elizabeth tot popster Bono en van Facebook tot Nike. Op het eerste gezicht lijken de meeste constructies legaal, maar er is wel steeds meer politieke en maatschappelijke discussie over de wenselijkheid ervan.

    De journalisten doopten de bestanden de Paradise Papers, verwijzend naar de grote hoeveelheid belastingparadijzen die in de data voorkomen, zoals Bermuda, Vanuatu en de Kaaimaneilanden. Het gaat om het op één na grootste gegevenslek over belastingconstructies ooit: de Panama Papers waren nog groter. Dat was een lek in 2015 van een Panamees advocatenkantoor dat allerlei fiscale constructies optuigde. Nu betreft het voornamelijk data van trustkantoor Appleby, plus informatie over registers in 19 verschillende landen die zeer lage belastingtarieven hanteren voor bedrijven. De informatie beslaat de periode 1950-2016. De documenten zijn in eerste instantie in handen gekomen van de Süddeutsche Zeitung. Wouter van Noort

  3. Wat zijn de opvallendste bevindingen tot nu toe?

  4. Net als bij de publicatie van de Panama Papers gaat veel aandacht uit naar een paar bekende personen die direct of indirect opduiken in de gelekte gegevens. Eén van de opvallendste namen die vooralsnog naar buiten is gebracht, is die van de Britse koningin, Elizabeth II. Een deel van haar vermogen blijkt via beleggingsfondsen belegd in belastingparadijzen.

    Een andere pikante onthulling gaat niet over belastingontwijking, maar over Russische contacten van de Amerikaanse minister van Handel, Wilbur Ross. Nadat hij minister werd, heeft hij een investering aangehouden in een scheepvaartbedrijf, Navigator Holdings. The New York Times, die in het onderzoeksconsortium zit, meldt dat Navigator Holdings olie heeft vervoerd voor een groot Russisch energiebedrijf, Sibur. Die laatste onderneming heeft aandeelhouders die vallen onder de handelsbeperkingen en sancties die gelden voor Rusland. Het gaat om de Russische miljardair Gennadi Timtsjenko, en ondernemer Leonid Michelson. Een andere aandeelhouder van Sibur is de schoonzoon van Poetin: Kirill Sjamalov, op wie overigens geen sancties van toepassing zijn.

    De onthulling dat een lid van de regering-Trump mogelijk sancties tegen Rusland heeft geschonden, ligt extra gevoelig door het lopende FBI-onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen die Donald Trump won.

    In een reactie aan de BBC liet Ross maandag weten dat hij de ophef maar overdreven vindt. Volgens de minister verhuurt Navigator slechts een paar schepen aan Sibur en is die deal beklonken voordat hij bij het bedrijf betrokken raakte. Bovendien zou er geen contact zijn geweest tussen de aandeelhouders van de beide ondernemingen en benadrukt Ross dat tegen het Russische concern geen sancties lopen. „Er is niets aan de hand”, stelt de minister. „Als mensen een andere conclusie trekken, komt dat omdat de media het verhaal hebben verdraaid.” Wouter van Noort

    Dinsdagochtend bevestigde de Belastingdienst berichtgeving van Het Financieele Dagblad en Trouw dat de Nederlandse fiscus in 2008 de fout in is gegaan bij een belastingregeling met de Amerikaanse multinational Procter & Gamble. Daarmee slaagde het bedrijf erin om 169 miljoen dollar (destijds omgerekend ongeveer 120 miljoen euro) minder belasting te betalen in Nederland. Een belastinginspecteur keurde in zijn eentje een afspraak met Procter & Gamble goed. Voor dat besluit had de inspecteur toestemming moeten krijgen van een toetsingscommissie. Verder publiceerde Trouw een uitgebreid stuk over de fiscale constructies die sportkledingfabrikant Nike heeft opgetuigd om de belastingdruk zo laag mogelijk te houden. Volgens de krant, lid van het internationale journalistencollectief (ICIJ) dat de Paradise Papers in handen heeft en onderzoekt, gebruikte het Amerikaanse concern aanvankelijk een belastingroute die via Nederland naar Bermuda liep.

    Het Rusland-onderzoek van speciaal aanklager Robert Mueller nam vorige week een spectaculaire wending. Zijn beschuldigingen tegen Paul Manafort en diens rechterhand brengen ook president Trump in de problemen. Lees ook: Trump in problemen door arrestaties in FBI-onderzoek
  5. Hebben de eerdere datalekken geleid tot een betere belastingmoraal?

  6. De onthullingen uit de Panama Papers en andere datalekken zoals Lux Leaks veroorzaakten veel verontwaardiging in politiek en maatschappij. Veel van wat werd blootgelegd ging echter over vennootschappen en vermogende particulieren die via ingenieuze fiscale constructies belasting ontwéken in plaats van ontdoken. Het domein van moraal en welwillendheid dus en niet van overtreding en sancties, tot de wetgeving wordt aangescherpt in ieder geval.

    Vraag is dan ook of de belastingmoraal is verbeterd door de grote negatieve publiciteit rond belastingontwijking. Hard bewijs daarvoor is niet voorhanden. Toch denkt hoogleraar belastingrecht Koos Boer (Universiteit Leiden) dat de datalekken wel degelijk hebben geleid tot een mentaliteitsverandering bij vermogende belastingplichtigen en hun adviseurs. „Iedereen weet nu dat fiscale gegevens vroeg of laat op straat kunnen belanden, veilig ben je wat dat betreft nergens. Dus als reputatie je iets waard is, ga je vanaf nu aan de veilige kant zitten.”

    In sommige gevallen zijn door datalekken overigens wél overtredingen aangetoond, met grote gevolgen. Onthullingen uit Football Leaks bijvoorbeeld hadden grote consequenties voor de daarin genoemde clubs en spelers, in heel Europa. In Nederland werd FC Twente bijna uit de competitie gehaald nadat er verboden wurgcontracten met de Brits-Kazachstaanse investeringsmaatschappij Doyen werden gelekt. In Frankrijk begonnen de fiscale autoriteiten naar aanleiding van Football Leaks een onderzoek naar illegale belastingconstructies bij onder meer topclub Paris Saint-Germain (PSG). In dat kader viel de Franse politie in mei van dit jaar binnen bij PSG en in de huizen van topvoetballers Ángel di María en Javier Pastore. Zij zouden – via Nederland – hun miljoeneninkomsten uit portretrechten en reclamecontracten naar het Caraïbisch gebied hebben gesluisd zonder daarover belasting te betalen.

    In Portugal en Spanje werden fiscale strafonderzoeken opgestart naar aanleiding van Football Leaks, onder meer naar de gebrekkige belastingmoraal van José Mourinho (nu manager van Manchester United) in de jaren dat hij de coach was van Real Madrid. Ook de financiële constructies van Real Madrid-vedette Cristiano Ronaldo kwamen onder vuur te liggen door de serie onthullingen. Het omstreden Doyen verdween na de serie artikelen zelfs volledig uit de voetbalwereld. Joris Kooiman en Merijn Rengers

    Football Leaks was het grootste datalek uit de sportgeschiedenis. NRC was aangesloten bij het netwerk van onderzoeksjournalisten dat erover publiceerde. Bekijk ook het overzicht van NRC-verhalen over Football Leaks.
  7. Wat maakt Nederland zo aantrekkelijk voor bedrijven die belasting willen ontwijken?

  8. ‘Nederland belastingparadijs voor Amerikaanse bedrijven’ kopte de Franse krant Le Monde dinsdag. De Duitse politicus Fabio de Masi (Die Linke) zei maandagavond op het Duitse journaal dat Luxemburg verbleekt bij Nederland als fiscaal toevluchtsoord voor multinationals. En The New York Times stelde vast dat Amerikaanse concerns hun buitenlandse winsten bij voorkeur hier stallen. Wat maakt Nederland – zonder bankgeheim of extreem lage winstbelasting en op dit moment nog mét dividenbelasting – nou zo aantrekkelijk? Een overzicht in vier fiscale constructies.

    1. Deelnemingsvrijstelling: Dit instrument bepaalt dat buitenlandse dochterondernemingen winsten onbelast kunnen overmaken naar het Nederlandse moederconcern. Zo voorkomt de vrijstelling een dubbele heffing. De belastingafdracht is normaal gesproken immers al gebeurd op de plek waar de winst werd gemaakt. Het probleem: soms is daar onduidelijkheid over of worden winsten niet of nauwelijks aangeslagen. De Nederlandse regeling ging daar lange tijd vrij soepel mee om, maar door de jaren heen is de wetgeving strenger geworden.

    2. Cv/bv-structuur
    Via de cv/bv-structuur kunnen multinationals in het buitenland gemaakte winsten naar Nederland sluizen en hier onbelast oppotten. Nike bijvoorbeeld heeft sinds 1999 zijn Europese hoofdkantoor gevestigd in Nederland en laat volgens Trouw tegenwoordig vrijwel alle verkopen buiten de VS voor rekening komen van de Nederlandse bv. Vervolgens sluist het de winsten als aftrekbare rente of royaltybetalingen door naar een zogeheten commanditaire vennootschap (cv) waarin de licenties en merkrechten zijn ondergebracht. Nederland belast cv’s niet direct en de Amerikaanse fiscus beschouwt een cv als een Nederlandse vennootschap die hier gewoon belasting betaalt. Het gevolg: er vindt helemaal geen heffing plaats. De cv/bv-structuur heeft daarom een grote aantrekkingskracht op Amerikaanse concerns. Onder meer Uber en Pfizer hebben een Nederlandse cv.

    3. Bronheffing op rente en royalties
    „Er gaat een kroonjuweel aan”, zei fiscalist Bartjan Zoetmulder van Loyens & Loeff vorige maand in NRC nadat het nieuwe kabinet had aangekondigd royalties en rente te gaan belasten die door Nederland naar belastingparadijzen stromen. Vooralsnog laten veel bedrijven en internationale artiesten als The Rolling Stones en U2 geldstromen via mini-firma’s in Nederland lopen omdat de fiscus hier geen belasting heft op rente en royalties die worden betaald aan personen of vennootschappen in het buitenland.

    4. Rulings
    Veel verontwaardiging is er de laatste jaren over omstreden afspraken die multinationals als Starbucks en Procter & Gamble hebben gemaakt met de Nederlandse Belastingdienst, de zogeheten ‘rulings’. Steeds weer ontstaat de indruk dat grote concerns veel minder belasting hoeven af te dragen dan kleinere partijen en particulieren. Alles om internationale spelers naar Nederland te lokken. Joris Kooiman

    Meer weten over de fiscale constructies? Lees ook: Belastingparadijs, maar hoe lang nog?
  9. Heeft de Belastingdienst ook wat gehad aan eerdere datalekken over belastingontwijking?

  10. Op de dag dat de Panama Papers waren uitgelekt, in april vorig jaar, klonk er volgens toenmalig staatssecretaris Eric Wiebes van Financiën (VVD) „een juichkreet” op de burelen van de Belastingdienst. Want al die namen van mogelijke belastingontwijkers zouden wel eens tot stevige naheffingen kunnen leiden, en dus voor extra inkomsten voor de schatkist.

    Nu, anderhalf jaar later, blijkt de oogst beperkt. Het speciale onderzoeksteam dat Wiebes in het leven had geroepen, heeft 468 Nederlandse belastingplichtigen uit de openbaar gemaakte delen van de Panama Papers geïdentificeerd, aldus een woordvoerder van de Belastingdienst. Dat gaat dan om particulieren of bedrijven die zijn gelinkt aan een internationale belastingconstructie via het Panamese adviesbureau Mossack Fonseca. Daarvan zijn 243 mensen beleefd aangeschreven met een ‘kennisgevingbrief’ – een enkele vermelding wil immers nog niet zeggen dat er ook van illegale belastingontduiking sprake is (geweest).

    Ongeveer de helft daarvan reageerde al even beleefd met „de bewering” dat de betrokken fiscale structuur „niet succesvol was en inmiddels is gestopt”. De Belastingdienst doet daar nader onderzoek naar. In enkele gevallen was er volgens de fiscus wel degelijk sprake van belastingontduiking en is een naheffing opgelegd. In totaal gaat het om „ongeveer 3 miljoen euro” aan naheffingen.

    Foto Gabriele Galimberti en Paolo Woods

    De Italiaanse fotografen Gabriele Galimberti en Paolo Woods bezochten bekende belastingparadijzen (ja, ook Nederland) en tonen de banale kant van belastingontwijking: de scheve machtsverhouding tussen multinationals en overheden, en de steeds grotere kloof tussen de have’s en de have-not’s. Bekijk het fotoproject The Heavens.

    In een eerste reactie op het lekken van de Paradise Papers liet de nieuwe staatssecretaris van Financiën Menno Snel (D66) weten het dossier nog te moeten bestuderen. Hij had bij de Belastingdienst dit keer geen gejuich horen klinken, zei hij maandagmiddag. Snel had zich vooral moeten voorbereiden op een debat in de Tweede Kamer over zijn belastingmaatregelen voor 2018. „Maar ik ga natuurlijk mijn best doen om alle nieuwe informatie boven tafel te krijgen.” Philip de Witt Wijnen

  11. Wat hebben eerdere leaks in Nederland voor politieke gevolgen gehad?

  12. Om de zoveel tijd stellen politici de reputatie van Nederland als vermeend belastingparadijs aan de orde. Het uitlekken van gevoelige informatie over internationale belastingconstructies is steeds een actuele aanleiding om dat opnieuw te doen – al was het maar omdat er altijd ook namen van Nederlandse bedrijven, rijke particulieren en vooral belastingadviseurs bij betrokken zijn. Naar aanleiding van Panama Papers riep een deel van de Tweede Kamer om een parlementaire enquête, vooral linkse oppositiepartijen. Daar was niet voldoende steun voor. Wel voor een slap aftreksel daarvan: een parlementaire ondervraging, waarbij deskundigen en betrokken adviseurs uit de belastingadviespraktijk onder ede aan de tand werden gevoeld. Grote multinationals hoefden niet te verschijnen.

    Het leverde deze zomer een twintigtal openbare verhoren op en een bescheiden eindverslag zonder harde aanbevelingen. Binnenkort debatteert de Kamer over de uitkomsten van deze zogeheten ‘mini-enquête’. Een herhaald verzoek voor een échte parlementaire enquête dient zich nu aan, beaamt SP-Kamerlid Renske Leijten. „Al heb ik liever dat we meteen de regels voor belastingontduiking gaan aanscherpen.”

    Overigens schaadden de Panama Papers inmiddels ook drie carrières in Nederland. Een Rotterdamse notaris, een kandidaat-politica van GroenLinks en een commissaris bij staatsbank ABN Amro moesten hun positie opgeven omdat hun namen in de uitgebreide database waren opgedoken, nog zonder dat vaststond of er van ongeoorloofde belastingontwijking sprake was geweest. Philip de Witt Wijnen

  13. Wat doet Europa om belastingontwijking tegen te gaan?

  14. Door de stroom affaires en onthullingen van de laatste jaren staat belastingontwijking ook Europees volop in de schijnwerpers. Maar ondanks die druk blijven harde besluiten uit. Formeel zijn belastingen een zaak van nationale regeringen en lidstaten deinzen ook na alle ‘leaks’ nog steeds terug voor grotere EU-bemoeienis op dit vlak.

    Zo ligt er al ruim een jaar een voorstel van de Europese Commissie in de week om de ‘belastinggrondslag’, de manier waarop bedrijfswinsten worden berekend, Europees te harmoniseren. Een maatregel die het voor bedrijven minder makkelijk moet maken om landen tegen elkaar uit te spelen, maar die ook op verzet stuit, vooral vanuit lidstaten die zich specialiseren in belastingconcurrentie.

    Een daarbij veel gebruikt argument is dat het aanscherpen van de belastingmoraal alleen echt zin heeft als de hele wereld meedoet. De EU zou dus beter kunnen wachten op de OESO (Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling) die hierover internationaal afspraken probeert te maken (wat heel moeizaam gaat).

    De Commissie voelt zich door de vele affaires echter geroepen om met voorstellen te blijven komen. Zij pleit voor een ‘zwarte lijst’ van niet-EU-landen die belastingontwijking faciliteren. In juni kwam zij met nieuwe transparantieregels voor belastingadviseurs, accountants, banken en advocaten. Die moeten het gemakkelijker maken om ‘tussenpersonen’ aansprakelijk te stellen als ze fiscale constructies niet melden.

    Momenteel onderhandelen lidstaten en het Europees Parlement ook over het creëren van een openbaar register met de namen van de ‘uiteindelijk belanghebbenden’ achter bedrijven en postbussen. Volgens Europarlementariër Judith Sargentini (GroenLinks) is de animo daarvoor door de vele onthullingen flink toegenomen. Volgende week is er weer een onderhandelingsronde. „Dat die Paradise Papers net nu dan naar buiten komen, is voor mij heel nuttig.” Stéphane Alonso

  15. En hoe zit het nou met de Britse koningin?

  16. Het gebruik van constructies via belastingsparadijzen voor haar vermogen heeft koningin Elizabeth stevige kritiek opgeleverd. Labourleider Jeremy Corbyn liet weten dat de vorstin, en alle anderen die van de constructies gebruik maken zoals beschreven door de Paradise Papers, „zich niet alleen moeten verontschuldigen, maar eveneens moeten erkennen wat het doet met onze maatschappij”.

    Corbyn gelooft dat investeren via Bermuda en de Kaaimaneilanden ongelijkheid in het Verenigd Koninkrijk vergroot omdat er geen belasting betaald wordt.

    Uit de Paradise Papers bleek dat The Duchy of Lancaster, in feite het koninklijke investeringsvehikel, via de Kaaimaneilanden in BrightHouse had belegd. De keten, waar klanten op afbetaling (rent-to-buy) kopen, lag de afgelopen jaren onder vuur. Medewerkers van het bedrijf zouden sociaal zwakkere klanten hebben misleid en hen onnodig dure verzekeringen hebben verkocht. Ook betaalt BrightHouse zelf nauwelijks belasting, dankzij financiële constructies die via Luxemburg lopen.

    In The Guardian laat The Duchy of Lancaster weten niet direct op de hoogte te zijn geweest van de investering. The Duchy of Lancaster, opgericht in 1267 en het formele investeringsfonds van de Britse vorst sinds 1399, investeerde in een private equityfonds op de Kaaimaneilanden. Zo hoefde er geen belasting in het Verenigd Koninkrijk betaald te worden. Dat fonds stopte weer geld in BrightHouse en ook in drankhandel Threshers.

    Op de website van The Duchy of Lancaster staat dat het vehikel in totaal een belegd vermogen heeft van 519 miljoen pond. Het merendeel is belegd in Britse landerijen, kastelen, vastgoed, steengroeves, en vastgoed (zoals het Savoy-hotel aan de Londense Strand).

    Koningin Elizabeth is niet de enige bekende die opduikt in de Paradise Papers. Ook opmerkelijk is dat drie acteurs hun honorarium (in totaal 2 miljoen pond) voor deelname aan sitcom Mrs Brown’s Boys, uitgezonden door de BBC, lieten betalen door een productiebedrijf via een trust in Mauritius, via een systeem van bedrijven en leningen.

    Rocker Bono deed mee in een maatschappij in Malta met de naam Nude Estates dat een Litouws winkelcentrum voor 5.8 miljoen euro kocht.

    Politiek mogelijk gevoelig: zakenman en Hogerhuislid Michael Ashcroft blijkt zich fiscaal in Belize te hebben gevestigd. Toen Ashcroft, een prominent lid van de Conservatieven, in 2000 werd benoemd tot het Hogerhuis had hij beloofd zich te vestigen in het Verenigd Koninkrijk en belasting te betalen. Dat blijkt hij niet te hebben gedaan. Melle Garschagen

    Dit artikel wordt de komende periode op basis van nieuwsontwikkelingen bijgewerkt.