Recht & Onrecht

De burgemeester hoort van het midden te zijn, niet van de politiek

Een gekozen burgemeester is een politieke burgemeester. Maar dat kan bij de ordehandhaving voor problemen zorgen, schrijft Piet van Reenen in de politiecolumn.

Joep Patijn (districtschef politie) en de Leidse burgemeester Henri Lenferink Foto ANP/ Marcel Antonisse

Op naar de gekozen burgemeester. Het regeerakkoord van de nieuwe regering verwoordt die ambitie. De gekozen  burgemeester was naast het referendum, de afschaffing van de Eerste Kamer, de gekozen minister-president en de invoering van een districtenstelsel  een kernthema van de staatkundige vernieuwing die D66  voorstond.

Aan die kroonjuwelen is in  de loop van de jaren al veel afgedaan. Zo is van de gekozen minister-president de laatste jaren weinig meer vernomen en zijn de meeste politiek partijen zo geschrokken van de gebruiksmogelijkheden van een raadgevend referendum dat het er naar uitziet dat  dat weer verdwijnt.

Politieke portefeuille

Maar de gekozen burgemeester staat nog steeds. En nu lijkt het eindelijk zover te zijn.  Er is brede steun voor. Ook zittende burgemeesters,  niet de minsten, spraken zich ervoor uit. De redenering erachter is helder: zonder eigen politiek mandaat en zonder dat de gemeenteraad de mogelijkheid heeft om de burgemeester ter verantwoording te roepen en zo nodig weg te sturen is er geen  helder systeem van politieke verantwoordelijkheid en politieke controle.  Iemand die benoemd is door de Kroon  en dus niet afhankelijk is van het vertrouwen van de gemeenteraad kan eigenlijk geen politieke portefeuille hebben. Ook wanneer je bedenkt dat de burgemeestersbenoemingen  lopen via een vertrouwenscommissie uit de gemeenteraad. En dat een burgemeester die het vertrouwen van de gemeenteraad verliest zich wel twee keer bedenkt voordat hij besluit zijn tijd uit te zitten. Dan nog blijft het argument van het politieke  tekort binnen het gemeentelijke bestuur bestaan.

Het is een vak

Er zijn twee bezwaren tegen deze op zich consistente redenering aan te voeren. De eerste is van praktische aard. Wie kijkt naar de kwaliteit  en het functioneren van de burgemeesters in Nederland kan niet anders dan onder de indruk raken van de bestuurlijke en professionele kwaliteit van verreweg de meesten. Bijna zonder uitzondering zijn het goede bestuurders die verstandig en professioneel handelen. Dat springt het meest in het oog in de grote gemeenten, daar is ook het belang het grootste, maar ook in andere gemeenten  functioneren burgemeesters door de bank genomen goed tot uitstekend. En hun politieke kleur maakt niet zo heel veel uit. Het zijn bestuurders, geen politici. Burgemeesters hebben een vak, dat wel politiek relevant is, maar zich onttrekt aan partijpolitieke en mediapolitieke dynamiek.

Dat werkt heel handig uit, omdat gemeenten  veel meer op georiënteerd moeten zijn op de oplossing van de praktische problemen van de stad, haar functioneren , haar groei en het eventuele verval daarvan. De stad en het stedelijk bestuur is vooral een zaak van praktisch en concreet handelen en van resultaten boeken. In Nederland is burgemeester een vak met een historie, een gedeelde cultuur en een goede staat van dienst die goed past in die probleemoplossende habitus. De vraag is dus waarom deze bevredigende  situatie vervangen moet worden door een experiment waarvan de uitslag onzeker is.  Het zou flauw zijn om een te verwijzen naar het raadgevend referendum, maar eerlijk gezegd sloot die gedachte me wel  te binnen.

Veiligheidsburgemeester

Een ander bezwaar graaft dieper. Wie democratisering zegt, zegt ook politisering. De gekozen burgemeester wordt deel van de politieke dynamiek in de gemeente en de Raad. In hoeverre dat echt het geval is hangt er natuurlijk vanaf hoe het principe van de gekozen burgemeester vorm krijgt, maar politisering  zal hoe dan ook plaatsvinden. Als dat het geval is , politiseert ook de openbare orde en veiligheidsrol van de burgemeester. Het belang van die rol, in de Gemeentewet gegeven,  is de afgelopen vijftien jaar snel toegenomen. Veiligheid is een belangrijk maatschappelijk thema geworden binnen gemeenten, het is inmiddels ook een politiek zeer relevant thema geworden. In Rotterdam, waar Opstelten vanaf 2000 het lokale bestuur en de ambtenarij omboog in de richting van veiligheid was die burgemeesterlijke rolverandering opvallend, maar ook in andere grote steden waren soortgelijke ontwikkelingen zichtbaar. Burgemeesters zijn veiligheidsburgemeesters geworden. Steeds hadden bij de vormgeving van veiligheidsbeleid burgemeesters een initiatiefrol en  functioneerden zij als pressiegroep naar de landelijke politiek.  Als bestuurders, niet als politici.

Selectieve handhaving

Een  gekozen burgemeester leidt tot de politisering van de handhaving van openbare orde en veiligheid. De invloed van politieke partijen op dat beleid neemt toe,  de burgemeester krijgt een veel explicieter politiek stempel. Het gevaar van een expliciet politiek gebruik van de middelen en instrumenten die de burgemeester tot zijn beschikking heeft  neemt toe. Wie zit er, zo wordt dan de vraag,  te wachten op het verwijt van een politiek gemotiveerde inzet van de politie of  van lokale handhavers,  of van het verwijt dat gebieden waarin preventieve fouilleringen zijn toegestaan om politieke motieven worden aangewezen. Wie zit te wachten op het verwijt van vooringenomenheid en gebrek aan eerlijkheid in de handhaving, aan te geringe terughoudendheid of selectiviteit bij de handhaving van de openbare orde? Nu al wordt de vraag naar discriminatie door de politie bij herhaling gesteld. Politisering van sturing van openbare orde en veiligheid vergroot die gevaren en vergroot het wantrouwen in de bedoelingen van de burgemeester. Dat is onwenselijk. Burgemeesters horen van het midden te zijn.

Voor de komende gemeenteraadsverkiezingen worden politieke partijen gewaarschuwd voor het binnenkomen van kandidaten die vanuit criminele milieus infiltreren in de bovenwereld, de gemeenteraad dus. Wanneer de burgemeester gekozen gaat worden is het verstandig om  die  waarschuwing te verbreden naar de kandidaten voor het burgemeestersambt. Vertel die kandidaten dan ook dat ze bestand moeten zijn tegen bedreigingen vanuit het criminele milieu.

De politiecolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door experts uit het politieveld.