Recensie

Seks? Eerst even grondig over praten

#MeToo Eén op de vijf studenten krijgt op een campus in de VS met seksueel geweld te maken. Waar bestaat dat ‘geweld’ uit? Vanessa Grigoriadis sprak voor haar boek met studenten, docenten en anderen.

Studente Emma Sulkowicz draagt haar matras op de campus van Columbia University op 5 september 2014 in New York City. Foto Andrew Burton/Getty Images/AFP

De buluitreiking van Emma Sulkowicz ging in 2015 de hele wereld over. Sulkowicz sleepte haar matras mee het podium op, daarbij geholpen door vijf medestudentes. Het was het slotakkoord van een actie die ze een jaar eerder begon. Zolang haar New Yorkse Columbia University geen maatregelen nam tegen de jongen die haar had verkracht, zou ze de matras waarop het zich afspeelde tot haar afstuderen met zich meedragen over de campus.

Sulkowicz (1992) werd het boegbeeld van een felle protestbeweging tegen seksueel geweld op campussen in heel Amerika. Om verschillende redenen is die beweging, die overigens al voor het matrasprotest op gang kwam, interessant. Omdat ze politieke invloed had: toenmalig president Obama sprak van een ‘epidemie’ van seksueel geweld op campussen, zijn regering kwam met extra wetgeving die veroordeling vereenvoudigde. Interessant ook omdat op de campussen de kiem lag voor een breder maatschappelijk debat over seksueel geweld, een debat dat ook in Nederland ten volste gevoerd wordt. En ten slotte omdat de woede en haat die de beweging opriep, kenmerkend is voor de alt right-beweging die president Trump wist te mobiliseren.

In Blurred Lines onderzoekt journalist Vanessa Grigoriadis (New York, 1973) seksueel geweld op Amerikaanse campussen. Onderzoekers spreken over een op de vijf studenten die ermee te maken krijgt. Aandacht hiervoor is belangrijk, zegt Grigoriadis, maar ze geeft ook toe hoe lastig het is de vinger te krijgen achter de omvang van het probleem. Want waarover hebben we het? Een hand op de bil? Een ongewenste tongzoen? De logerende studievriend die wel heel dicht tegen je aankruipt? Of het meisje dat zich na een comateus dronken nacht ’s ochtends bont en blauw terugvindt in het bed van een onbekende medestudent?

Massaal

Het zijn dit soort ervaringen die de afgelopen twee weken ook onder #MeToo wereldwijd massaal werden gedeeld. Ze zijn ook net zo divers en juist daarom lastig op één hoop te gooien. Grigoriadis gaf haar boek met opzet de titel Blurred Lines, gelijk aan de zomerhit van soulzanger Robin Thicke, waarin hij bezingt hoe hij meisjes die eigenlijk niet willen over de streep haalt: You know you want it. Want, zo benadrukt Grigoriadis, hoe reëel het probleem van seksueel geweld ook is, als je geen oog hebt voor het grijze gebied – de soms vage grenzen tussen fijne, vrije, dronken, slechte en ongewilde seks – begrijp je het probleem niet.

De zaak-Sulkowicz is daarvan een goed voorbeeld. Zowel zij als haar tegenpartij Paul Nungesser gaf toe dat de seks met beider instemming begon. Maar volgens Sulkowicz ging die over in onvrijwillige anale penetratie, terwijl daar volgens Nungesser wél overeenstemming over was.

Grigoriadis’ boek zit vol met dit soort verhalen. Het gaat niet over enge mannen in de bosjes of gemaskerde griezels die vrouwen van achteren bespringen. De daders in dit boek zijn soms charmante of juist harkerige jongens zonder veel seksuele ervaring; hun misdaad is niet zelden impulsief, onvolwassen, of zelfs onbeholpen. Als Grigoriadis praat met de jongens die zeggen ten onrechte te zijn beschuldigd, krijgt ze soms haast medelijden. Tegelijkertijd ziet ze juist bij hen misogynie broeien, rancune over een wereld waarin het woord en de daad van de man niet meer automatisch waar en goed zijn. Dat lijnen soms vaag zijn, kan bovendien nooit als excuus gelden voor hoe massaal lichamelijke grenzen worden overschreden, net zomin als alcohol een excuus is.

Seksuele etiquette

Jonge studentes keren zich radicaal tegen alle bestaande seksuele normen. Wat er op Planet College gebeurt, zegt Grigoriadis, is feitelijk het herschrijven van seksuele etiquette: een nieuwe seksuele revolutie, waarin jonge vrouwen geen genoegen meer nemen met vergoelijkingen als ‘zo gaat dat nu eenmaal’ en een creep list bijhouden met jongens bij wie je maar beter uit de buurt kunt blijven. Als Trump op een huidige Amerikaanse campus had rondgelopen, was hij zonder twijfel geschorst.

Centraal in die revolutie staat het in het Nederlands lastig te vertalen woord ‘consent’, dat op campussen een mantra is geworden: in universiteitsboekwinkels liggen T-shirts met ‘Consent is Sexy’ in de etalage.

Waar voorheen de regel ‘no means no’ gold, gaat het nu om ‘yes means yes’: expliciete, uitgesproken toestemming, of anders niet. Dat gaat zover dat vóór elke hand die naar beneden schuift, vóór elk extra lichaamsdeel dat betrokken wordt, vóór elke stap in the heat of the moment, beide partners expliciet toestemming moeten geven.

Het is makkelijk die norm belachelijk te maken. Grigoriadis, zelf veertiger, bekent eerlijk haar ongemak met die formalistische opvatting van seks. Maar tijdens haar onderzoek realiseert ze zich ook dat het vastgrijpen aan consent op campussen, die nu eenmaal een draaikolk van hormonen, drank en drugs zijn, misschien zo slecht nog niet is. Je vraagt toestemming als je iemands portemonnee wil pakken of iemands eigen terrein wil betreden, waarom zou het vragen om toestemming bij seksueel contact dan zo buitensporig zijn?

Helemaal overtuigend is dat toch niet. Daarvoor zijn seks en aantrekkingskracht te rommelig, zijn de beïnvloeding en het machtsmisbruik soms zo groot dat je het zelfs met een expliciet ‘ja’ niet kunt voorkomen. Om een andere reden is ‘ja is ja’ echter wél interessant. Grigoriadis vond één educatieprogramma dat effectief blijkt bij het terugdringen van het probleem. Het combineert fysieke weerbaarheid met lessen over seksueel genot: vrouwen die nadenken over wat ze seksueel willen, daarover praten en het in de juiste situatie kunnen vertalen in een volmondig ‘ja’.

Twee weken na het verschijnen van Grigoriadis’ boek, half september, draaide de regering-Trump de wetgeving om campus rape aan te pakken terug. Ook om die terugslag te begrijpen, biedt het soms ietwat rommelig geschreven Blurred Lines belangrijke aanknopingspunten.