#MeToo wijst op verschuivende seksuele moraal

Debat over seksualiteit

Toen filmmaker Roman Polanski acht jaar geleden gearresteerd werd op verdenking van verkrachting van een minderjarige, werd hij fel verdedigd. Nu niet meer. Het woord is voorlopig aan de slachtoffers.

Foto Geoffroy Van Der Hasselt/AFP Demonstranten slaan eind oktober in Parijs op een ruit, uit protest tegen de komst van de filmmaker Roman Polanski.

Wie verdedigt Roman Polanski nog? Twee vrouwen van het collectief Femen protesteerden deze week op een hun vertrouwde wijze – met ontbloot bovenlijf – tegen het net begonnen eerbetoon aan de 84-jarige filmmaker in de Cinémathèque in Parijs. „Geen eerbetoon aan verkrachters” riepen de vrouwen terwijl ze te voorschijn sprongen op de feestelijke presentatie van zijn film Based on a True Story. Polanski is al decennia omstreden, sinds hij in 1977 seksueel contact had met een dertienjarig meisje.

Zo’n protestje valt nauwelijks nog op deze weken. Vrijwel dagelijks worden er nieuwe mannen beschuldigd van seksueel geweld. Soms zou het gaan om een langjarig patroon van machtsmisbruik (Kevin Spacey, steracteur in House of Cards). Soms gaat het om een enkele beschuldiging van verkrachting, die stellig wordt ontkend (deze week Gijs van Dam, productiemedewerker Barend en Van Dorp). Soms om een misplaatste hand op een knie (de Britse minister van Defensie Michael Fallon, toegegeven, afgetreden).

Het zijn de nieuwste uitlopers van de beweging #MeToo, die vorige maand op gang kwam na de beschuldigingen van seksueel machtsmisbruik door de Amerikaanse filmproducent Harvey Weinstein.

Twee gezichten

#MeToo heeft twee gezichten: er blijven maar beschuldigingen komen over minder en meer bekende daders, maar het wordt ook steeds gewoner voor slachtoffers om te vertellen wat hun is overkomen – zonder dat er namen genoemd worden, zonder beroemde daders.

Critici waarschuwden deze week voor een heksenjacht: een onbewezen beschuldiging kan zo carrières en reputaties verwoesten – met de media als rechtszaal. Tegelijk komt er meer debat op gang over goede seksuele omgangsvormen. Ton Coenen, directeur van het kenniscentrum seksualiteit Rutgers (voorheen Rutgersstichting), riep het nieuwe kabinet deze week bijvoorbeeld per brief op tot een meer scholing en meer campagne over goede seksuele omgangsvormen. Het sleutelwoord hierin is niet ‘seksueel geweld’, en ook niet ‘seksuele intimidatie’, maar seksuele grensoverschrijding.

Het is duidelijk waar de niet te overschrijden grens ligt: bij nee. Maar ondertussen wezen vooral vrouwelijke opiniemakers er wel op dat spanning, machtsverhoudingen en ambiguïteit óók bij seks horen. Verleiding en toenadering zijn toegestaan – tussen (potentiële) seksuele partners is er altijd een grijze zone waarin elk van beiden nog moeten bepalen waar de grens van het nee ligt, wat je wil en wat je afwijst.

De vraag naar het grijze gebied is eigenlijk niet relevant, vindt Caroline van Leuven (56) uit Bussum, die de Stichting Woman in Society oprichtte. „Een ervaring kan klein lijken in de ogen van anderen, maar daar gaat het niet om. Je moet naar de impact kijken. Sommige vrouwen zijn jarenlang in therapie zijn geweest. Daar mag je als buitenstaander geen oordeel over hebben.”

Foto Geoffroy Van Der Hasselt/AFP
Demonstranten protesteren in Parijs tegen de komst van de filmmaker Roman Polanski.

Door #MeToo is Van Leuven opnieuw gaan nadenken over haar opvoeding. Ze realiseerde zich dat ze, net als veel andere meisjes, thuis te horen kreeg dat ze zich netjes moest kleden. Dat ze niet met te korte rokken naar buiten moest. Ze moest vooral géén aanleiding geven. „Nu denk ik: potverdorie, er werd altijd maar op gehamerd dat wij ons zedig moesten gedragen. Maar er werd niet gezegd dat die mannen hun tengels thuis moesten houden.”

Dat wordt nu wel benoemd, denkt Bertine Bonnet Naranjo (47) uit Enschede, die met haar achttienjarige zoon Fabian voor een warenhuis staat. Op zijn school, vertelt hij, worden weleens naaktfoto’s van meisjes rondgestuurd. Ouders moeten de jeugd daarover bewustzijn bijbrengen, zegt zijn moeder. „We moeten zeggen: denk na over wat je een ander aandoet, jij zou het ook niet leuk vinden als zoiets van jou wordt verspreid. Die gesprekken worden nu meer gevoerd dan vroeger.”

Fabian heeft zich geërgerd aan #MeToo; hij vond het een hype. „Volgens mij weten we echt wel hoe mannen en vrouwen zich moeten gedragen. Ik denk dat ouderen zich hier meer druk over maken dan de jongere generatie.” Vrouwen die met veel mannen naar bed gaan, merkt zijn moeder op, werden vroeger en nu vaak als slet gezien, terwijl mannen die dat doen helden zijn. Maar ook dat verschuift, denkt Fabian. „Als je ziet wat er op Tinder allemaal gebeurt…”

Free Polanski

Als je wil begrijpen wat de omgang met sterren door de jaren heen over seksuele grenzen zegt , moet je naar het geval-Polanski kijken.

De beroemde Frans-Poolse filmmaker wordt al jaren gezocht. Hij moet in Californië terechtstaan voor de verkrachting van een dertienjarig meisje in 1977. Sinds hij – in 1978 – in de gaten kreeg dat hij daarvoor in de gevangenis zou kunnen belanden, is Polanski op de vlucht en verblijft hij het liefst, maar niet alleen, in landen zonder uitleveringsverdrag met de Verenigde Staten.

Het lukte hem altijd, ál die decennia, om uitlevering en berechting te voorkomen.

„Als normale stervelingen hun ervaringen weer onder het tapijt schuiven, dan zijn we weer terug bij af.”

Toen hij in 2009 toch eens gearresteerd werd, in Zwitserland, leidde dat tot fel debat: tegenover de veelgedeelde opinio ‘Eindelijk’ bleek ook een kamp ‘Free Polanski’ te staan. Wat er in 1977 was gebeurd, moest je zien in de context van lossere seksuele mores van die tijd. Ook was het dertienjarige meisje, ondanks haar snelle aanklacht, niet zo onschuldig als het leek, want ze poseerde immers zelf naakt. En bovendien: werd Polanski niet vervolgd omdát hij een groot kunstenaar was?

Zie het in de tijd, zeiden zijn pleitbezorgers, onder wie beroemde filosofen als Alain Finkielkraut en vakgenoten als Woody Allen, Pedro Almodóvar en Harvey Weinstein. Sommigen waarschuwden voor een nieuwe moraalpolitie, die elke daad uit het verleden zou herinterpreteren volgens een nieuwe, tijdloze absolute opvatting over goed en fout. Seksuele verhoudingen, was het verhaal, zijn er ‘niet voor de openbaarheid’.

En nu, in 2017 – veertig jaar na de feiten, en nog maar acht jaar na de golf van verontwaardiging om de ‘heksenjacht’ op Roman Polanski? Niemand verdedigt hem nog. Wel zijn er intussen vier vrouwen die Polanski beschuldigen van seksueel geweld toen ze minderjarig waren, tussen 1970 en 1980.

Caroline van Leuven van de Stichting Women in Society vindt dat de discussie zich nog steeds te veel op vrouwen en op slachtoffers alléén richt. „Het zit al in de taal: we hebben het over agressie tegen vrouwen. Die mannen worden niet benoemd. Dat is het punt.” Ze hoopt dat de essentie van MeToo niet verwatert, nu de aandacht zich vooral op beroemdheden richt. „Als normale stervelingen hun ervaringen weer onder het tapijt schuiven, dan zijn we weer terug bij af.”

Een verslaggever van het dagblad Le Monde noteerde deze week in Parijs lof voor Polanski: van een filmpaus die zegt dat zijn oeuvre, dat gaat over seks, macht, dood en tragische misverstanden, „onmisbaar is om onze tijd te begrijpen”. Maar buiten de zaal treft de verslaggever een vrouw aan die vaststelt dat haar dochter met afschuw kijkt naar het vrouwbeeld in Dance of the Vampires, een film van Polanski uit 1967 die de moeder zelf ooit fantastisch vond.