Column

Wat is veiligheid als je niet jezelf kunt zijn?

‘Het kabinet zal de uitslag negeren”, verklaarde CDA-leider Sybrand Buma ongegeneerd over het raadgevend referendum over de Nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, ook wel de ‘sleepnetwet’. Veiligheidsdiensten mogen ongericht via kabels naar vermeende dreigingen vissen en onderscheppen tegelijkertijd data van onschuldige burgers. De inlichtingendiensten stellen dat de wet nodig is om technologische ontwikkelingen bij te benen maar hoe vertrouw je een organisatie – die telkens de grens overschrijdt – met je privégegevens?

Het wantrouwen richting de AIVD komt niet uit de lucht vallen. De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) had eerder kritiek op de inlichtingendiensten vanwege het overschrijden van grondrechten, het massaal doorspelen van bulkgegevens aan het buitenland en het aftappen van journalisten en advocaten. Vervolgens tracht de politiek het de AIVD nog makkelijker te maken door ze meer toegang te geven (waardoor tevens criminelen die ook kunnen krijgen). Alsof ze geld uit de kassa stelen en in plaats van een berisping, de kluisgegevens verstrekt krijgen. Heel logisch natuurlijk.

Door het opvoeren van surveillance verliest de burger niet enkel het recht op privacy maar ook – bewust of onbewust – autonomie en de vrijheid om jezelf te kunnen uiten. Uit onderzoek blijkt dat massasurveillance invloed heeft op ons gedrag. Nadat klokkenluider Edward Snowden onthulde dat burgers door inlichtingendiensten gesurveilleerd worden, ontdekten onderzoekers aan de universiteit van Oxford dat zoektermen zoals ‘Al-Qaeda’, ‘Hezbollah’, ‘chemische wapens’ en ‘jihad’ minder werden gebruikt. Zij concludeerden dat gebruikers niet per se vervolging vreesden voor hun nieuwsgierigheid maar zichzelf censureerden omdat ze dachten dat ze bekeken werden.

Soms kan de angst voor inspectie positief uitpakken: criminaliteit vermindert, mensen werken harder en zijn socialer wanneer er toezicht is. Zelfs bij experimenten waar er geen mensen meekijken worden bananenschillen eerder van de grond opgeraapt en meer geld gedoneerd. Priemende ogen op een poster blijken voldoende om mensen te motiveren datgene te doen waarvan ze denken dat het juist is. Maar er is een dunne lijn tussen geoorloofd controleren en repressieve controle.

Een huiveringwekkende illustratie daarvan is het doemscenario dat Dave Eggers in zijn dystopische bestseller The Circle schetst. In een wereld waarin de surveillance toeneemt, veranderen steeds meer mensen in ja-knikkende zombies. Het meest verontrustende is dat sommigen met trots zullen assisteren om die totalitaire staat te realiseren.

Onder het mom van nationale veiligheid denken inlichtingendiensten het recht te hebben op iets waar burgers geen toestemming voor geven. Veiligheid is van essentieel belang, maar zonder zelfbeschikking onbetekenend. Want wat is veilig zijn je als je niet jezelf kunt zijn? De Amerikaanse dichteres Nayyirah Waheed schreef het treffend in een van haar gedichten: „Je blijft met je handen door mijn gedachten woelen. Dat is hetzelfde als mijn lichaam.” Ongewenste tengels horen – in een vrije democratie – zowel op je lijf als in je hoofd niet thuis.

Het lijkt nu wellicht niet zo’n vaart te lopen, maar het is een hellend vlak wanneer we zelf niet mogen beslissen wie er allemaal direct over onze schouder meekijkt. Ik ben niet zozeer verrast door de onwelwillendheid van het nieuwe kabinet om naar het referendum te luisteren, maar vooral door de bereidheid om privacy op ondemocratische wijze te decimeren. Wat heeft Rutte III nog meer voor ons in petto, denk ik dan, nu ze ons niet meer naar de mond hoeven te praten maar wel willen weten wat we zeggen.

is programmamaker bij BNN-VARA en publicist.