Waarom moeten we nu nog weten wat tijdens de Oktoberrevolutie gebeurde?

Honderd jaar Russische Revolutie

Deze maand is het honderd jaar geleden dat de Oktoberrevolutie in Petersburg eerst Lenin, en toen Stalin aan de macht bracht. Het idee van een revolutie die alle verhoudingen op zijn kop zet heeft zijn aantrekkingskracht nog steeds niet verloren.

Vladimir Iljitsj Lenin preekt de revolutie in Moskou Foto Keystone/Getty Imagess

Het wordt weleens vergeten, maar officieel begon de Russische Revolutie op internationale vrouwendag. Demonstraties en stakingen waren al maanden aan de gang, maar op 8 maart 1917 (23 februari volgens de oude telling) was het met enkele graden boven nul ongewoon warm voor de tijd van het jaar. Zo’n dertigduizend fabrieksarbeidsters gingen die ochtend de straat op in Petrograd, het huidige Sint-Petersburg en de toenmalige hoofdstad van het Russische Rijk, om brood, vrede en stemrecht te eisen.

Bekijk hieronder beelden van een vrouwenprotest op 19 maart 1917:

Mannelijke stakers voegden zich bij hen, en de menigte zwol aan tot wel honderdduizend boze burgers die het vertrek van de tsaar eisten. En zo geschiedde: enkele dagen later trad de tsaar af, na driehonderd jaar was de roemruchte Romanov-dynastie ten einde. Daarmee werd de weg gebaand voor de Oktoberrevolutie, die acht maanden later de vestiging van Sovjet-Rusland inluidde.

Waarom moeten we, honderd jaar na dato, nog weten wat zich in die dagen afspeelde? De Oktoberrevolutie heeft een immense invloed gehad op de wereldorde. Verschillende landen lieten zich op strengere of mildere wijze inspireren door de lessen van Lenin en Stalin. Zonder de revolutionairen van toen geen stalinisme, geen Oostblok, geen Koude Oorlog of wapenwedloop. Miljoenen mensen hadden langer en wellicht beter geleefd.

Ook vandaag is het thema revolutie nog heel actueel, zegt politiek filosoof en Ruslandkenner Evert van der Zweerde. „Het idee van een radicale transformatie van politieke en sociaaleconomische verhoudingen roept dezelfde vragen op als in 1917. Wat is een revolutie, hoe ‘stuur’ je die, en: hoe voorkom je dat die eindigt in dictatuur? Was de Arabische Lente een goede of een slechte revolutie? Streeft IS met de stichting van zijn kalifaat niet ook naar een wereldrevolutie? De geschiedenis is nooit klaar, je kunt er geen hekje omheen zetten.”

Lees ook de analyse van Hubert Smeets: Zonder Lenin hadden wij geen verzorgingsstaat

Hoe ontstond de Russische Revolutie? En wat hield die precies in?

Het Russische rijk was er beroerd aan toe in de dagen van de Eerste Wereldoorlog. Twee miljoen soldaten waren omgekomen, aan alles was gebrek en de inflatie had zijn kookpunt bereikt.

Na het aftreden van de zwakke tsaar Nicolaas kwam er een Voorlopige Regering onder leiding van de liberaal Aleksandr Kerenski. De vrouwen kregen hun stemrecht. Maar tegen de zin van de oorlogsmoede bevolking in, wilde de nieuwe regering de Eerste Wereldoorlog koste wat kost voortzetten. Dat ontstemde ook de Duitse keizer Wilhelm II, die hoopte dat Rusland zich zou terugtrekken zodat Duitsland zich helemaal kon richten op de strijd tegen Engeland en Frankrijk

Met zijn Oktobercoup gaf Lenin ook de genadeklap aan een beginnend democratisch systeem.

In een poging de Russische regering te destabiliseren, financierde de Duitse regering een speciale trein richting Sint-Petersburg voor een gevreesde revolutionair: de marxist Vladimir Iljitsj Oeljanov, alias Lenin, die in ballingschap in Zwitserland leefde. Vladimir en zijn oudere broer Aleksandr waren al jong betrokken geraakt bij de revolutionaire zaak. Na een mislukte aanslag op de tsaar werd Aleksandr in 1887 opgehangen, een gebeurtenis die de jonge Lenin erg aangreep. Hij raakte steeds verder in de ban van het marxisme en de proletarische revolutie. In 1897 werd Lenin gearresteerd en voor drie jaar naar Siberië verbannen, daarna week hij uit naar Londen en Zwitserland.

Het Russische volk sloot Lenin meteen in de armen, vooral omdat hij beloofde een einde aan de oorlog te maken. En dat was precies wat de Duitsers hoopten. Met zijn redenaarskunsten wist Lenin de verdeelde bolsjewieken – de radicale tak van de Russische sociaal-democratische partij – te verenigen. Hij riep de macht van het proletariaat uit en het einde van het kapitalistische systeem en opende, precies zoals de Duitsers hadden gehoopt, de aanval op de Voorlopige Regering. In de nacht van 25 op 26 oktober (oude telling) grepen de bolsjewieken in Petersburg de macht.

Lees ook de reportage van correspondent Steven Derix: Slachtoffers van Stalin herdenken is te politiek. President Poetin zit niet te wachten op aandacht voor de terreur van Stalin. Een activistische burger die massagraven opspoort in Karelië, werd opgepakt en staat nu terecht.

Eén partij, één waarheid

De Oktoberrevolutie was geen op zichzelf staande gebeurtenis, zegt Ruslandkenner Van der Zweerde. „Het was in feite de laatste slag op een grote trom, het proces was al veel eerder in gang gezet. Al had het natuurlijk ook anders kunnen lopen, want de bolsjewieken hadden helemaal geen duidelijk plan.” Lenin slaagde erin zijn ideologische stempel te drukken en de politieke koers te bepalen.

Met zijn Oktobercoup gaf hij ook de genadeklap aan een beginnend democratisch systeem. Van der Zweerde: „Het ging allemaal uiterst moeizaam, maar na februari was er toch een soort meerpartijensysteem, met daarin herkenbare politieke groeperingen. Na ‘Oktober’ veranderde die koers. Er kwam één communistische partij met één waarheid.” Een waarheid die Rusland zeventig jaar lang in de greep zou houden.

De vestiging van de socialistische heilstaat ging niet zonder slag of stoot, benadrukt Van der Zweerde. „De bolsjewieken werden gezien als de baarlijke duivel, een levensgevaarlijke politieke stroming.” Er brak een vernietigende burgeroorlog uit die de bolsjewieken uiteindelijk wonnen. Tussen de vijf en de negen miljoen mensen kwamen om.

Lenin kon niet lang van de overwinning genieten: hij stierf in 1924. De Georgische schoenmakerszoon en bankrover Josif Dzjoegasjvili, alias Stalin, nam zijn plaats in en gooide het roer om. Voorafgaand aan de internationale proletarische revolutie, zo meende Stalin, moest het socialisme eerst in eigen land van de grond komen. Daarmee luidde hij een isolationistische politiek in die de basis zou leggen voor de Grote Terreur.