Was de Poolse Piotr, die zichzelf in brand stak, een held of een zieke?

Sinds een depressieve man zich vorige week in Warschau in brand stak, is Polen in debat over de aard van zijn dood.

Mensen herdenken Piotr op de plek waar hij zichzelf in brand stak. Foto Andrzej Hulimka/AFP

„Ik hou van vrijheid boven alles,” stond op de pamfletten die Piotr op 19 oktober uitdeelde voor het Paleis van Cultuur en Wetenschap in Warschau. Kort daarna overgoot hij zichzelf met brandbare vloeistof. „Daarom heb ik besloten mezelf in brand te steken, en ik hoop dat mijn dood het geweten van veel mensen zal opschudden.”

De 54-jarige Piotr S. – zijn achternaam is op verzoek van familie niet openbaar gemaakt— bezweek afgelopen zondag aan de brandwonden die hij opliep bij zijn actie tegen het beleid van de Poolse regering. Zijn dood leidde tot een scherp publiek debat: is hij een martelaar of een depressieve man die zijn persoonlijke drama wilde uitvergroten tot een politieke heldendaad?

In zijn pamflet riep Piotr de Polen op tot „verzet tegen de huidige machthebbers” en tegen de toenemende controle van regeringspartij PiS op de media, de rechtspraak en het hele staatsapparaat. „Deze regering doet de grondvesten van onze staat en het functioneren van onze samenleving wankelen”, verklaarde hij in een aparte brief aan de media.

Lees ook: In mei gingen duizenden Polen de straat op bij antiregeringsdemonstraties. De demonstranten meenden dat het beleid van de Poolse regeringspartij de onafhankelijkheid van de media en de rechterlijke macht aantast.

In de jaren 80 voerde Piotr als student chemie actie tegen het communistische regime. Later organiseerde hij trainingen in zelfbestuur voor lokale overheden. Hij was al enige jaren depressief, zo gaf hij zelf toe.

Niettemin leest zijn pamflet als een zorgvuldige kritiek op het regeringsbeleid inzake media, onderwijs, natuurbescherming en de rechtsstaat. Zijn mentale toestand, stelde Piotr, was een te makkelijk aanknopingspunt voor kritiek. Volgens hem maakte depressie hem juist alerter op verontrustende signalen. „Mijn bloed”, schreef hij, „kleeft aan de handen” van het PiS-leiderschap.

Is Piotr een martelaar, zoals de Tsjechische Jan Palach, die zichzelf in1969 in brand stak als daad tegen de apathie waarmee Tsjechoslowaken na de Sovjet-invasie het einde van de Praagse lente aanvaarden. Of zoals de Poolse boekhouder Ryszard Siwiec? Siwiec stak zichzelf in 1968 in brand uit protest tegen de Poolse betrokkenheid bij de bezetting van Tsjechoslowakije.

Wat Polen vinden van die vergelijking, hangt vaak af van hun politieke overtuiging. Regeringsgezinde commentatoren vinden vergelijking met mensen als Palach of Siwiec hysterisch. Zij leefden, anders dan Piotr, immers in echte repressieve dictaturen.

Regisseur Agnieszka Holland verwoordde de stem van het tegenkamp. In een opiniestuk op nieuwssite Oko.press stelde zij dat het afschuiven van Piotrs daad op zijn depressie gelijk staat aan „extreme morele luiheid”. Holland: „Als zo’n daad, op deze manier gerechtvaardigd en uitgevoerd, geen politieke daad is, wat dan wel?”

Met groen licht voor juridische hervormingen kan regeringspartij PiS de Poolse rechtsspraak controleren. Ex-dissident Karol Modzelewski in gesprek met correspondent Roeland Termote: ‘Ze willen de democratie vernietigen’