Cultuur

Interview

ANP

Voorkomt de ‘sleepwet’ aanslagen? En zeven andere vragen

Sleepwetreferendum

Nederland krijgt een laatste raadgevend referendum – over de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Waar is die wet goed voor?

Het is definitief: Nederland gaat opnieuw naar de stembus voor een raadgevend referendum over de nieuwe wet voor de geheime diensten AIVD en de militaire MIVD. Acht vragen en antwoorden over wat vermoedelijk de laatste nationale raadgevende volksraadpleging is.

  1. Heeft dit referendum wel zin?

    Niet voor wie denkt dat een ‘nee’ de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) kan stoppen. De nieuwe coalitie heeft afgesproken dat die wet er hoe dan ook komt. Ook D66, dat in beide Kamers tegen stemde, vindt dat inmiddels. „In tijden van terroristische dreigingen hebben we een goede en een bij deze tijd passende wet nodig”, zei D66-leider Alexander Pechtold dinsdag. Er zijn hooguit aanvullingen op de nieuwe wet mogelijk, zoals een eerdere of strengere evaluatie ervan.

    Of het referendum zin heeft, wordt verder bepaald door het maatschappelijk debat erover en de opkomst. De opkomst kan vrij hoog worden omdat het referendum wordt gekoppeld aan de gemeenteraadsverkiezingen, volgend jaar op 21 maart. De vooruitzichten op een levendig debat zijn echter beperkt. De Wiv is een vrij technisch onderwerp, het werk van geheime diensten weinig inzichtelijk.

    Referenda kwamen in het verleden vaker voort uit wantrouwen

    Anderzijds is er het grote aantal geldige handtekeningen voor het referendum: meer dan 380.000. Dat duidt op betrokkenheid bij het onderwerp, maar ook op wantrouwen jegens geheime diensten. Referenda kwamen in het verleden vaker voort uit wantrouwen – tegen de EU bijvoorbeeld, tegen het politiek establishment, en in dit geval tegen mogelijke schending van de privacy. Het wantrouwen zal deze week niet kleiner zijn geworden; CDA-leider Buma betitelde het referendum afgelopen weekend als een „rest uit het verleden” en wees erop dat de nieuwe coalitie de volksraadpleging gaat schrappen. D66 wil het referendumdebat juist gebruiken om de maatschappelijke steun voor de Wiv te vergroten.

  2. Waar gaat het referendum over?

    Over nieuwe regels voor de geheime diensten AIVD en MIVD. De belangrijkste verandering is dat inlichtingendiensten communicatie van de internetkabel grootschalig (‘in bulk’) mogen onderscheppen. Tot nu toe mag dat alleen bij communicatie door de lucht. Aftappen kan alleen ‘onderzoeksopdrachtgericht’, als bijvoorbeeld sprake is van een terrorismeverdenking of cyberspionage.

    Daarnaast is precies vastgelegd hoe diensten mogen hacken. Dat kan bijvoorbeeld via onschuldige personen, zoals een huisgenoot van een target – geheime diensten spreken niet van verdachten.

    Om te controleren of de diensten de nieuwe mogelijkheden goed gebruiken, komt er een extra toezichthouder: de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB). Als diensten een vangnet in de datastroom willen uitgooien, schrijven ze een verzoek daartoe aan de minister. Geeft die groen licht, dan beoordeelt de TIB of de toestemming terecht is verleend. De TIB bestaat uit twee rechters en iemand met technische kennis, plus drie stafleden voor inhoudelijke ondersteuning.

  3. Hoe gaat het referendum in zijn werk?

    De Kiesraad gaat ervan uit dat het referendum tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen in maart wordt gehouden. De opkomst voor het referendum zal dan ook waarschijnlijk hoger liggen dan de 32 procent bij het Oekraïnereferendum. Bij de vorige twee gemeenteraadsverkiezingen was de opkomst 54 procent. Opvallend detail: het electoraat bij de beide stemmingen is iets anders. Niet-Nederlanders mogen bij gemeenteraadsverkiezingen stemmen als ze vijf jaar een verblijfsvergunning hebben, bij het referendum mogen niet-Nederlanders helemaal niet stemmen. Het is bij de organisatie van de verkiezingen zaak om deze kiesgerechtigden goed uit elkaar te houden.

    Bij een raadgevend referendum is wettelijk 2 miljoen euro subsidie beschikbaar. Organisaties die campagne willen voeren – voor of tegen de wet, of alleen voor een hoge opkomst – mogen budget vragen bij de Referendumcommissie.

    De Amsterdamse studenten die het referendum aanvroegen, zeggen geen folders te gaan drukken en waarschijnlijk niet de straat op te gaan. „Wij hebben het initiatief genomen, nu is het aan de organisaties die zich bij ons aansloten om de campagne verder te voeren.”

    Het ‘tegenkamp’ zal in ieder geval campagne voeren. Zo gaat Amnesty International zich inzetten voor een ‘tegen’, net als burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom. Of een partij het ‘voorkamp’ gaat aanvoeren, en zo ja wie, is onduidelijk.

    Het belooft een vreemde campagne te worden. Voor- en tegenstanders willen namelijk allemaal modernisering van de Wet op de inlichtingendiensten uit 2002. Toch is wettelijk vastgelegd dat kiezers alleen ‘voor’ of ‘tegen’ kunnen stemmen over de héle wet. „Wij zien een stem tegen als een opdracht aan het kabinet om de wet te verbeteren”, zegt een woordvoerder van Amnesty.

  4. De nieuwe wet wordt ‘sleepwet’ genoemd. Is inderdaad sprake van een sleepnet dat informatie vangt?

    Dat sleepnet is er, alleen zal het in de praktijk vaak neerkomen op ‘sleepnetjes’. Volgens de toelichting op de wet zal 95 tot 98 procent van de vangst snel weer worden weggegooid: overbodige ballast. Van het restant aan e-mails en andere boodschappen openen de diensten slechts een zeer klein deel daadwerkelijk. Dit gebeurt pas nadat minister en TIB daarvoor opnieuw toestemming hebben gegeven.

    Een voorbeeld. Inlichtingendiensten merken dat er opvallend veel (berichten- of telefoon)verkeer is tussen Raqqa in Syrië en Delft. Door de nieuwe wet wordt het gemakkelijker het spoor vanuit Raqqa te traceren naar bepaalde straten in Delft. Met speciale technieken wordt bepaald met welk deel in de wijk wordt gecommuniceerd. De buurt of straat wordt zo precies mogelijk ‘afgepaald’, om te voorkomen dat de diensten een overvloed aan gegevens moeten binnenhalen. Als die definitie er is, wordt minister en TIB toestemming gevraagd tot interceptie van het berichtenverkeer via de lucht (mocht al) en kabel (met de nieuwe regels). Is het fiat gegeven, dan gaat er een sleepnet door dat gebied. De gegevens die worden binnengehaald, zijn niet inhoudelijk. Ze maken alleen duidelijk wie met wie, wanneer en hoe vaak gecommuniceerd heeft (metadata). Verdachte patronen in het verkeer met Syrië, maar ook Irak, Libië en Afghanistan, worden geanalyseerd. Berichten die binnen die patronen vallen, worden eruit gelicht. Weer moeten minister en TIB toestemming geven om de geselecteerde berichten te openen.

    Lees hoe de het onderscheppen van data technisch werkt: De knijper gaat op de kabel

    Geopende berichten worden gebruikt voor verder onderzoek. Ze mogen drie jaar worden bewaard. Voor langer bewaren is andermaal toestemming nodig.

    Soms is niet op korte termijn duidelijk wat de waarde van binnengesleepte informatie is. Lang bewaren kan daarom nut hebben. Begin deze week werd bekend dat in België vier mensen zijn gearresteerd in verband met de mislukte aanslag op een Thalys-trein in augustus 2015, meer dan twee jaar geleden.

  5. Waarom is de AIVD tot nu toe zo stil gebleven?

    In de discussie over de Wiv hoor je de AIVD niet, hoewel de dienst veel belang heeft bij de nieuwe wet. AIVD-managers ergeren zich bovendien aan de vele simplificaties die volgens hen de ronde doen over de ‘sleepwet’. Tegenstanders en critici van de nieuwe wet als Amnesty International, Geenstijl.nl en Thierry Baudet hebben in hun ogen tot nu toe vrij spel gehad.

    Dat de AIVD niet naar buiten is getreden, komt doordat de dienst wilde wachten op de formele beslissing van de Kiesraad, deze woensdag, over al dan niet doorgaan van het referendum. Bovendien is er sinds vorige week een nieuwe minister politiek verantwoordelijk voor de dienst, Kajsa Ollongren (D66). Zij wil zich eerst inwerken in de wet, aldus haar woordvoerder.

  6. Maakt de nieuwe wet de kans op een aanslag kleiner?

    „Maar natuurlijk”, riep oud-AIVD-chef Arthur Docters van Leeuwen zondag 22 oktober uit toen hem die vraag werd gesteld in tv-programma WNL op Zondag. Zonder die wet „kunnen we geen begin van een garantie meer geven dat we tijdig aanslagen” zullen zien aankomen, aldus Docters van Leeuwen. Ook is volgens hem dan moeilijk te voorkomen dat Nederlandse militairen op missie in het buitenland „overhoop geschoten worden”.

    In de Eerste en Tweede Kamer hebben voorstanders van de wet eveneens geregeld verband gelegd tussen invoering van de wet en de kans op aanslagen. Dit verband is echter ingewikkelder dan uit het antwoord van Docters van Leeuwen blijkt. Ja, de Wiv helpt inlichtingendiensten aan extra informatie uit berichtenstromen via de kabel. Dat maakt de kans groter dat de diensten op aanwijzingen stuiten van voorbereidingen van een aanslag, als ze tenminste niet overspoeld worden door de hoeveelheid data in de sleepnetjes.

    Maar nee, het is niet zo dat de kans op een aanslag door de nieuwe wet belangrijk daalt. Daarvoor zijn er te veel andere, veel belangrijker factoren. Denk daarbij aan de aanwezigheid van radicale vriendengroepen in een land, of het vermogen van inlichtingendiensten deze te doorgronden. De NSA in de VS, die al langer met het sleepnet werkt, claimde in 2013 dat zo tientallen aanslagen zijn voorkomen. Die claim kon de dienst niet hardmaken.

  7. Hebben andere landen ook zo’n sleepnet?

    De NSA, dus. Die bouwde onder meer het Utah Data Center, 100.000 vierkante meter groot, voor opslag van de verzamelde data. Diensten in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, België en Frankrijk kunnen ook ongericht data van de kabel onderscheppen, eveneens onder toezicht van een commissie. In Oostenrijk wordt gediscussieerd over een soort ‘sleepwet’. Experts als Bill Binney, die misstanden bij de NSA signaleerde, waarschuwen voor de gevolgen.

  8. Wat is de belangrijkste kritiek op de sleepwet?

    De meestgehoorde kritiek betreft het „massaal afluisteren van onschuldige burgers”. Voorstanders als de AIVD wijzen erop dat de werkelijkheid flink genuanceerder is. Het blijft lastig om te beoordelen hoe de nieuwe bevoegdheden zullen worden ingezet, omdat de wet ze vaag en breed omschrijft. „Wij lopen met een lucifer in het donker”, zei Eerste Kamerlid Thom de Graaf (D66) in het slotdebat over de wet. Hij wees erop dat hij de omvang van de bedreigingen „onvoldoende” kent, en politici erover moeten oordelen terwijl ze geen toegang hebben tot de informatie van de AIVD.

    Wij lopen met een lucifer in het donker, zei een Eerste Kamerlid over de wet

    Tegenstanders vrezen verder dat de toezichthouders niet voldoende armslag hebben, bijvoorbeeld omdat er slechts 1,4 miljoen euro extra voor toezicht is vrijgemaakt. De TIB en de Commissie voor Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (de CTIVD, voor toezicht achteraf) moeten dit bedrag delen. De Autoriteit Persoonsgegevens sprak zelfs van een „stempelmachine”. Daarna is de TIB iets versterkt.

    Andere kritiek richt zich op het delen van ongelezen gegevens met ‘bevriende’ buitenlandse diensten – als de minister toestemming geeft. Critici wijzen erop dat het Nederlandse toezicht dan niet meer geldt.