Recht & Onrecht

OM hoort samen met de rechters onder één minister, niet twee

Als rechters onder de ene minister van Justitie vallen (Dekker) en officieren, met de politie, onder de andere (Grapperhaus) is dan wel erkend dat ook officieren magistraten zijn? Greetje Bos heeft zo haar twijfels.

Links de minister van Justitie verantwoordelijk voor het OM, rechts de minister voor Rechtsbescherming, verantwoordelijk voor de rechters. foto Robin van Lonkhuijsen ANP

Door Greetje Bos

De formatie is een feit. Er is na maanden van soms hele moeizame onderhandelingen een akkoord gesmeed. Vorige week stonden de bewindspersonen op het bordes samen met de koning. Het is een prestatie te noemen dat de onderhandelaars in hun missie zijn geslaagd. Het is niet meegevallen om met de uiteenlopende gedachten en idealen die aan tafel zaten, tot een voor iedereen aanvaardbaar compromis te komen. Dat het toch gelukt is, is wel een compliment waard.

Omvangrijk

Wij rechtshandhavers waren natuurlijk het meest geïnteresseerd in de afspraken rondom het Ministerie van Veiligheid en Justitie, vanaf vorige week Justitie en Veiligheid geheten. Het vorige kabinet besloot destijds de rechterlijke macht en de politie onder één dak samen te brengen. Daaruit ontstond toen het Ministerie van Veiligheid en Justitie. De politie vond vanaf dat moment onderdak onder dat ministerie in plaats van het Ministerie van Binnenlandse Zaken waar de politie de voorafgaande decennia onder ressorteerde. In de afgelopen regeerperiode werd veel kritiek gehoord op het omvangrijke ministerie dat door deze samensmelting ontstond. Door sommigen werd zelfs gezegd dat het een onbestuurbaar “monsterministerie” was geworden.

Dat in deze situatie dus wijzigingen zouden komen, was te verwachten. Het heeft mij alleen nogal verbaasd hoe de scheiding, want dat is het de facto geworden, zich heeft voltrokken. Politie en Openbaar Ministerie komen te vallen onder minister Grapperhaus, die de minister van Justitie en Veiligheid is geworden. De zittende magistratuur komt te vallen onder Minister Dekker, die de Minister voor Rechtsbescherming is geworden.

Geruisloos

Het Openbaar Ministerie en de Rechtspraak zijn hiermee uit elkaar gehaald. En dat is wat mij verbaast. Ook al omdat het zo ogenschijnlijk geruisloos is gegaan. Ik vind het namelijk een vrij revolutionaire stap. Ik ben destijds opgeleid in Rotterdam waar ik als heel jong rechtenstudentje onderricht werd over ons strafvorderlijk systeem. Professor Hans den Doelder was degene die dat onderricht verzorgde en hij muntte voor ons de term “magistratelijkheid”.

Rechterlijke toets

De Officier van Justitie is behalve aanklager, vooral óók een  magistraat. En daarin verschilt de Nederlandse Officier van Justitie van collega’s in sommige andere landen. Meest aansprekende voorbeeld de Verenigde Staten. Daar is de aanklager procespartij. Hij of zij is daar de evenknie van de advocaat, maar dan aan de andere kant van de tafel. Gelijkwaardige kemphanen als het ware.

Zo dus niet de Nederlandse officier van justitie. Hij of zij is magistraat. En een magistraat is iemand die beslissingen neemt die een rechterlijke toets kunnen doorstaan. Een magistraat dient de belangen van de rechtsstaat in het oog te houden evenals de rechter die het functioneren van die rechtsstaat beoordeelt in de concrete strafzaken die aan hem of haar worden voorgelegd. Als magistraten zijn wij officieren van justitie onderdeel van de Rechterlijke Macht. Daarmee behoren wij tot de familie waar de rechters, de Zittende Magistratuur, ook toe behoren. Dat resoneert in één van onze bijnamen – Staande Magistratuur.

Bestuursorgaan

Dat het Openbaar Ministerie ook een andere kant kent, namelijk de kant van het zijn van een bestuursorgaan met hiërarchische ondergeschiktheid aan de Minister van Justitie en Veiligheid, maakt de positie van de Officier van Justitie er één van voortdurend bewegen tussen de spanningsvelden van de magistraat en het bestuursorgaan. Dat is een feit. Daarmee gaan wij al om zolang als dat wij bestaan.

De magistratelijkheid van de officier van justitie is onderdeel van onze rechtstatelijke samenleving. Die dient onderdeel van ons functioneren te blijven. De vraag is gerechtvaardigd of met de interne scheiding van de Rechterlijke Macht waarbij de officier naar de ene minister trekt en de rechter naar de andere, voldoende gewicht is toegekend aan die magistratelijkheid. Ik betwijfel dat.

De Togacolumn wordt wekelijks geschreven door een officier, advocaat of rechter. Greetje Bos is officier van justitie bij het OM Zeeland/West-Brabant.

Blogger

Folkert Jensma

Journalist en jurist Folkert Jensma (1957) werkt sinds 1985 voor NRC Handelsblad op de terreinen bestuur, justitie, politiek en Europa. Hij schreef als correspondent Brussel over de Europese eenwording door de verdragen van Schengen in 1985 en van Maastricht in 1992. Als hoofdredacteur, tot september 2006, was hij mee verantwoordelijk voor de introductie van nrc.next, de bijlage Opinie & Debat, het magazine M en de introductie van Europa- en Wetenschapspagina's in de dagkrant. Sindsdien schrijft hij als commentator recht en bestuur hoofdartikelen, jurisprudentie-rubrieken en columns voor NRC Media. Voor zijn columns ontving hij in 2013 de Jacques van Veen jubileumprijs en in 2014 de J.L. Heldringprijs.