Wie is componist John Zorn?

Muzikale kosmopoliet Razende performer en briljant componist John Zorn is ster op het actuele-muziekfestival November Music. Vier kenners schetsen zijn portret.

John Zorn. Jack Vartoogian/Getty Images

Zaterdag staat festival voor actuele muziek November Music in het teken van componist, improvisator, saxofonist en multi-instrumentalist John Zorn (1953). Negen concerten met (overwegend) recent werk, uitgevoerd door de meester zelf en een keur aan bevriende musici uit de New Yorkse muziekwereld.

„Zorn stond al heel lang op mijn verlanglijstje. Hij is voor mij de ultieme musicus”, zegt artistiek directeur Bert Palinckx. „Ik ken weinig mensen die zo totaal toegewijd zijn aan hun vak. Alles, zelfs zijn privé-leven, moet wijken. Als onverbeterlijke controlfreak houdt hij alle touwtjes in eigen hand. Eigenlijk heeft hij van de grond af aan zijn eigen scene opgebouwd, compleet met een eigen label [Tzadik, red.] en zijn eigen club [The Stone]. Hij is een fenomeen.”

Zorns gestaalde arbeidsethos werpt zijn vruchten af. Wie door Zorns oeuvre grasduint, krijgt door de immense omvang en diversiteit een acute aanval van cognitieve dissonantie. De geleide improvisaties in ‘game pieces’ als Cobra, de klezmer-jazz van zijn groep Masada, de avant-gardepop van zijn band Naked City, de eigenzinnige Morricone-bewerkingen van het album The Big Gundown en de filmmuziek bij geliefde cineasten als Harry Smith. Het zijn slechts kruimels op de rok van Zorn’s muzikale multiversum, waarop elke poging tot categorisering hopeloos stuk slaat.

Zijn recente werk doet vermoeden dat de tegendraadse collagemaker van weleer is uitgegroeid tot een componist van de lange adem. Zorn giet nu zijn veelkleurigheid liever in de langere spanningsbogen van Orphée en Bateau ivre (flonkerende timbreverkenningen), de vocale cyclus Madrigals en de 300 in korte tijd geschreven Bagatelles.

November Music, 2 t/m 12 nov in Den Bosch. John Zorn programma 4 nov. Inl: novembermusic.net
  • George Lewis: ‘Spiritualiteit belangrijk in recent werk’

    Professor Amerikaanse muziek en hoofd compositie aan Columbia University. Ook componist en trombonist. Woonde tussen 1985 en 1987 in Nederland en trad veel op met Zorn.

    „John Zorn is een kosmopoliet. Met een onvoorstelbaar gemak weet hij over geografische grenzen, tradities en stijlen heen te reiken. Toch heeft ook een kosmopoliet een thuisbasis nodig. Die van Zorn ligt, net als de mijne, in de Amerikaanse experimentele traditie. Dat is een ontzettend breed gebied, en het tekent Zorn dat hij zich overal even thuis lijkt te voelen.

    „De diversiteit van zijn werk is het product van een tomeloze nieuwsgierigheid en grondige zelfstudie. Ik denk niet dat ik die veelzijdigheid wil voorzien van stilistische labels. De tijd van starre -ismen hebben we gelukkig achter ons gelaten en Zorn stond vooraan bij de begrafenis. Ik bespeur ook geen ironie in zijn muziek. Integendeel: ik hoor een totale oprechtheid. In zijn meer recente werk spelen ritualiteit en spiritualiteit bovendien een belangrijke rol. Voor mij ademt Zorns muziek de geest van de Association for the Advancement of Creative Musicians (AACM), die hem sterk heeft beïnvloed. Beide staan voor diversiteit, vrijmoedige verwijzingen en een anti-dogmatische manier van denken. Die beweeglijkheid is volgens mij karakteristiek voor de Amerikaanse identiteit, en wellicht ook voor de Nederlandse vrije improvisatiewereld. Zorn had grote waardering voor Misha Mengelberg, met wie hij geweldige concerten heeft gegeven. We missen Misha allemaal enorm.”

  • Maarten Altena: ‘Hij blaast je compleet van je sokken’

    Componist. Stond als contrabassist van het Maarten Altena Ensemble diverse keren met Zorn op het podium en haalde hem in de jaren tachtig voor het eerst naar Nederland.

    „Mijn favoriete Zorn-stuk is het eerste wat ik ooit van hem hoorde. Of beter: zag. Theatre of Musical Optics heet het, een soort mini-installatie waarin hij op straat gevonden rotzooi zodanig rangschikt dat er een visueel ritme in sluipt. Muziek zonder geluid. Met stukjes metaal, steentjes en oude pleisters als noten. Volkomen knetter.

    „In al z’n absurditeit is Theatre een typisch Zorn-project. Het heeft de radicale experimenteerdrift en totale eigenzinnigheid die uit vrijwel al zijn werk spreekt. Zorn heeft zich gelukkig nooit laten belemmeren door een goede smaak en beschikt over een onaantastbaar zelfvertrouwen. Om in zo’n tempo zo’n gigantisch oeuvre de wereld in te slingeren moet je toch over een behoorlijk superego beschikken.

    „Die vastberadenheid kenmerkt hem ook als uitvoerder. Als ik denk aan de keren dat ik met hem samenwerkte, dan herinner ik me zijn razende energie, zijn totale concentratie en toewijding, maar vooral zijn rotsvaste overtuiging. Hij laat geen ruimte voor twijfel. Je denkt nooit: hier had hij ook dit kunnen doen. Nee: zo moet het, en niet anders. Hij speelt iedere noot met een volledige overgave en blaast je daarmee compleet van je sokken.

    „Net als Zorn heb ik jarenlang de grenzen tussen compositie en improvisatie verkend. Lang genoeg om te kunnen stellen dat Hij heeft geniale methodes heeft verzonnen om musici enerzijds volledig vrij te laten en anderzijds toch kop en staart te kunnen geven aan wat ze spelen. Neem Cobra, een compositie waarin musici niet uit een partituur spelen, maar op aanwijzingen van een dirigent improviseren volgens een set spelregels. Het resultaat is ijzersterk: speels, theatraal, geestig. En toch ook bloedserieus, zoals altijd bij Zorn.”

  • Marcel Cobussen: ‘Liefhebber cartoonmuziek’

    Professor auditieve cultuur en muziekfilo- sofie aan de Universiteit van Leiden. Schreef als verstokt Zorn-liefhebber diverse essays en artikelen over zijn werk.

    „Mijn eerste kennismaking met John Zorns muziek was Forbidden Fruit, opgenomen door het Kronos Quartet: gierende strijkers, Mozart-citaten, gescratch op draaitafels en Bartók-verwijzingen. Dat alles bloksgewijs tegenover elkaar gezet. Ik was compleet overdonderd. Naarmate ik me verder in hem verdiepte nam mijn fascinatie toe. Ik ontdekte een oeuvre van oceanische breedte. Toen al kwam de hele muziekgeschiedenis erin voorbij, vaak samengebald in tien seconden.

    „Ondanks zijn enorme diversiteit is Zorn een eeuwige buitenstaander. Hij laat zich niet eenduidig onderbrengen bij jazz, pop, hedendaags of impro. Daarvoor is hij veel te hybride. Zijn werk dwingt je na te denken over een begrip als identiteit. Is dat wel iets vastomlijnds? Of juist iets vloeibaars dat zich ontwikkelt in constante interactie met de omgeving?

    „Zorn is een kameleon. Vroeger verschoot hij binnen een en hetzelfde nummer van kleur. Tegenwoordig voltrekt de metamorfose zich eerder per album: nog steeds duizelingwekkend als je bedenkt dat hij er zo’n twintig per jaar uitbrengt. Of er toch typische Zorn-karakteristieken aanwijsbaar zijn? Misschien zijn briljante vermogen om razendsnel de essentie van een stijl te doorgronden en die in zijn eigen werk te sublimeren. Zorn is een weergaloze performer, maar hij beschikt ook over een feilloze compositorische intuïtie en timing. Wist je dat hij een groot liefhebber is van de tekenfilmmuziek van Carl Stalling [Looney Tunes, red.]? Zijn eigen werk heeft met zijn hak-op-de-tak-contrasten ook iets cartoonesks. Toch is Zorns muziek nooit willekeurig.” Er zit een compositorische kracht in die zich niet laat reduceren tot collagemuziek.”

    „Dat geldt zeker voor zijn latere werk. Zijn recente albums hebben steeds een duidelijk uitgangspunt dat hij muzikaal en tekstueel consequent uitwerkt. Tot aan de opname, de productie en de vormgeving aan toe. Voor hem is dat allemaal onderdeel van het maakproces. Je zou kunnen zeggen dat Zorn niet alleen zijn muziek componeert, maar ook de hele praktijk daaromheen. Hij is letterlijk een ‘samenbrenger’, van de juiste ideeën en de juiste mensen.”

  • Aart Strootman: ‘Bizar’

    Componist, gitarist en improvisator met een Zorn-verslaving.

    „Ik denk dat John Zorns muziek exemplarisch is voor hoe we tegenwoordig luisteren. Ik bedoel: zet een klassieke symfonie naast een dance-album en een freejazzplaat in je playlist, druk op shuffle en je hoort iets wat Zorn geschreven zou kunnen hebben. Bij wijze van spreken dan. Hij doet natuurlijk meer dan lukraak zappen.

    „Zorns muziek is tegelijkertijd volslagen bizar en toch heel coherent. Ondanks de merkwaardige stijlcombinaties en wonderlijke instrumentaties maakt hij heel heldere statements.

    „Waar ’m dat in zit? Ik denk in zijn ontzettende focus en drang om tot de kern van de zaak te komen. Zorn stipt nooit zomaar iets aan. Elk stuk en elk album is een vorm van muzikaal onderzoek. Hij is een hyperintelligente componist en hij heeft lef. Zelf heb ik muzikale no-go-areas, zaken waar ik bewust verre van blijf. Daar heb ik hem nog niet op kunnen betrappen.

    „Wat ik inspirerend vind is dat Zorn de grenzen tussen uitvoerder en componist zo gemakkelijk laat vervagen. Als improvisator, maar zelfs in zijn uitgeschreven partituren zie je de uitvoerder terug. Neem zijn strijkkwartet Cat O’Nine Tails, waarin je om de zoveel maten een andere stijl voor je kiezen krijgt. Toch weet hij in die fragmentatiebom zijn musici houvast te bieden. Vaak heel subtiel: een instrumentaal lijntje dat dwars door die felle montages heenloopt. Zulke details zijn belangrijke ijkpunten.

    „Soms voel ik ineens een onbedwingbare behoefte om even Zorn te luisteren, om me onder te dompelen in zijn klankwereld. Dat werkt enorm verfrissend. Hij is geen warm bad, maar ik kan ook intens gelukkig worden van een koude douche.”