Column

Wie zonder zonde is, werpe de eerste steen

De staat heeft zijn grote helden en kleine helden. Tot de kleine helden behoren al lange tijd de gewone man en de hardwerkende Nederlander: mythologische figuren die vrij worden geboren en overal in ketenen liggen, die door de goden worden beproefd, door het lot getart, die eeuwig worstelen en zelden bovenkomen. Vanachter uit de rij van deze helden is de onschuldige burger aan een opmars bezig.

Net als de hardwerkende Nederlander is de onschuldige burger het slachtoffer van omstandigheden en systemen. Beiden zitten in de hoek waar de klappen vallen. Terwijl anderen profiteren van hoogconjunctuur en aandelenbezit, ploetert de hardwerkende Nederlander voort. Terwijl veiligheid en justitie stuivertje wisselen en alle criminelen de hand boven het hoofd wordt gehouden, is de onschuldige burger het kind van de rekening. Hoe ik dat weet? Doordat ik zelf zo’n hardwerkende en onschuldige burger ben.

Af en toe duikt het personage van de onschuldige burger op in civiele conflicten, zoals bij stakingen, die over zijn hoofd heen worden uitgevochten. Het treinverkeer ligt stil en in de straten hoopt het vuilnis op, terwijl de werkgevers onwrikbaar zijn, de stakingsleiders genadeloos. En wie moet hiervoor boeten? Een paar weken geleden noemde een briefschrijver daarom staken zowaar ethisch discutabel. „De werkgever moet onder druk gezet worden en niet over de rug van de onschuldige burger.”

Lijken de hardwerkende en de onschuldige hier nog samen te vallen, meestal verschijnt de onschuldige in zijn rol tegenover de overheid, een ondergeschikte en machteloze rol, zonder de bescherming die de schuldige burger wel toevalt. In Maastricht wordt een antiquair beboet door bijzondere opsporingsambtenaren, omdat hij in weerwil van de regels buiten op de stoep voor zijn zaak in de zon zit. Het commentaar op Twitter ligt voor de hand. „Een tbs weigerende zedendelinquent mag wel door de bosjes struinen als ‘tweede kans’ maar ’n onschuldige burger mag niet buiten zitten?!”

Zo zie je dat het verschil tussen schuld en onschuld niet wordt gezocht in het gedrag, de strafbare handeling, maar in het wezen van de betreffende burger. Zijn ziel. Onschuldige burgers kunnen strafbare handelingen plegen, maar die zijn hun op voorhand vergeven, omdat ze onschuldig zijn. Schuldige burgers daarentegen zijn van nature schuldig, ook als ze niets doen. Voor de opsporing is dit onderscheid tussen schuldige en onschuldige burgers van groot belang.

Maakt de wetgever een ‘sleepnetwet’ rondom opsporing en inzet van opsporingsmethoden, dan is de kritiek vooral dat de overheid zo treedt in het leven van degenen die van nature onschuldig zijn. ‘Ook jij, onschuldige burger, kan straks in die geheime DNA-databank staan. Liever niet? Teken dan ook ff.’ Overigens gaat die sleepnetwet helemaal niet over het opnemen van DNA in databanken, maar dat doet er in alle opwinding niet toe.

Bits of Freedom, organisatie voor digitale burgerrechten, neemt het rondom de sleepnetwet eveneens voor de onschuldigen op. Met de nieuwe wet krijgt de overheid ruimere bevoegdheid om communicatie te onderscheppen en gegevens op te vragen. Bits of Freedom schrijft op de site: „Een kernwaarde van onze vrije samenleving, dat een burger die niets verkeerd doet niet in de gaten wordt gehouden, wordt met deze wet overboord gegooid.”

Eerlijk gezegd ben ik zelf bij Bits of Freedom betrokken: je zou dus kunnen zeggen dat ik het zelf ben die hier de onschuldigen hun uitzonderingspositie geeft. ‘Een tegenstem is niet alleen een protest tegen de groeiende surveillancemaatschappij, maar ook een oproep aan de politiek om de onschuldige burger beter te beschermen. Dat gebeurt gewoon nog niet genoeg.’

Toch twijfel ik of ik wel weet wie die onschuldige burger eigenlijk is. Die ‘burger die niets verkeerd doet’. En of er wel zo’n fundamenteel verschil bestaat tussen schuldigen en onschuldigen dat het een verschil in benadering rechtvaardigt. Ja, op Twitter kun je het verschil gemakkelijk aanwijzen. Maar het evangelie van Johannes wees er terecht op dat in het echt weinig mensen bestaan die ‘zonder zonde’ zijn. Daarom beschermt het recht van oudsher niet alleen degenen die nooit iets verkeerd doen, maar juist ook degenen die wel iets verkeerd doen. Die op de stoep voor hun winkel in de zon zitten terwijl dat niet mag.

En die onschuldige burger? Die wordt steeds brutaler. Is ergens ter wereld geschoten, dan heeft hij op Twitter zijn oordeel klaar. ‘Laten we hopen dat als het in NL gebeurt de verantwoordelijke politici het slachtoffer zijn. Niet de onschuldige burger.’ Als je het goed bekijkt is die onschuldige burger best een eng type. Die mag wel wat liever worden.

is jurist en columnist