Opinie

Verslaving: veel tinten grijs tussen slechte gewoonte en korsakov

Is verslaving nu wel of geen hersenziekte? Beide kampen hebben een punt, betoogt . Wat begint als een slechte gewoonte kan eindigen als ziekte.
Een vrouw krijgt een elektro-encephalogram (EEG) waarbij via elektroden hersenactiviteit en verstoringen daarvan gemeten kunnen worden Foto Getty Images/iStock

Is verslaving nu wel of geen hersenziekte? Harald Merckelbach, hoogleraar rechtspsychologie, vindt van niet. Op zijn column gaf een aantal vooraanstaande Nederlandse wetenschappers op dit terrein een reactie: ja, het is wel degelijk een hersenziekte.

Vrijwel iedereen kent wel iemand die met het probleem te maken heeft. En het staat vast dat verslaving enorme maatschappelijke kosten met zich meebrengt. Maar is het nu een ziekte of niet?

Hersenonderzoekers onder aanvoering van Nora Volkow en George Koob, directeuren van de grote Amerikaanse onderzoeksinstituten op het gebied van drugs en alcohol, verdedigen de stelling „Addiction is a brain disease and it matters”. Zij zetten verslaving neer als een chronische hersenziekte. Dus zelfs als iemand succesvol weet te stoppen, blijven de hersenen gevoelig voor terugval.

Aan de andere kant van het spectrum zitten voornamelijk sociale wetenschappers die het ‘hersenziektemodel’ van verslaving bestrijden met argumenten die Merckelbach ook noemt. Zo lukt het veel verslaafden om te stoppen, wat met ‘echte’ hersenziektes als alzheimer niet lukt op basis van wilskracht. Merckelbach haalt daar de Amerikaanse auteur Gene Heyman aan, die met veel epidemiologische data laat zien dat de meeste verslaafden uiteindelijk succesvol veranderen.

Verder wijst Merckelbach erop dat hersenveranderingen niet betekenen dat het om een ziekte gaat; ook als je iets leert veranderen je hersenen. Bij dat laatste argument haalt hij de Britse publicist Theodore Dalrymple aan. Die stelde dat de Chinese dictator Mao de meest succesvolle behandeling voor verslaving had ontwikkeld: stoppen of de kogel. Marc Lewis, een ex-verslaafde neurowetenschapper, die diverse casussen beschreef van verslaafden die succesvol wisten te stoppen, verdedigt hetzelfde punt overtuigender.

Keuzeprocessen

Dit jaar kwam er een boek uit over verslaving en keuzeprocessen (Addiction and Choice). Daarin staan bijdragen vanuit beide perspectieven, maar er is veel overeenstemming over het idee dat bij verslaving de keuzevrijheid geleidelijk ingeperkt wordt naarmate een verslaving ernstiger wordt.

Volgens DSM5, het huidige, veelgebruikte classificatiesysteem in de psychiatrie, is verslaving een stoornis ‘met een ernstscore’ (van twee tot elf symptomen). Veel van de effecten van langdurig middelengebruik veranderen hersenmechanismen die met keuzeprocessen te maken hebben: ze maken iemand extra gevoelig voor alles wat een nieuwe gelegenheid aankondigt om te gebruiken en ze ondermijnen controleprocessen.

In hoeverre deze veranderingen permanent zijn als iemand succesvol gestopt is, of dat ze weer normaliseren, is nog grotendeels onbekend. Vrijwel alle onderzoekers op dit gebied zien dus vooral grijstinten tussen geen of wel een hersenziekte.

Stoppen zonder hulp

Maar belangrijk is dat beide visies ook implicaties hebben. Mensen met een lichte vorm van verslaving kunnen veelal zonder (veel) hulp minderen of stoppen en voor hen lijkt de term (chronische) hersenziekte niet van toepassing. Sterker, onderzoek heeft laten zien dat het voor deze groep averechts kan werken: naarmate mensen meer het idee hebben aan een (chronische) hersenziekte te lijden vinden ze het moeilijker om te stoppen.

Aan de andere kant van het spectrum zijn er zware verslaafden die al heel vaak tevergeefs hebben getracht te stoppen. Vaak is er sprake van meerdere vormen van verslaving en bijkomende psychiatrische problematiek. Voor deze groep lijkt het beeld van een chronische hersenziekte meer op zijn plaats, al is het maar vanwege bijkomende hersenschade, zoals het syndroom van Korsakov, dat in het Westen vrijwel altijd het gevolg is van alcoholisme.

Het hersenziektebeeld voor ernstig verslaafden kan helpen tegen ‘oplossingen’ zoals die van Mao of de huidige Filippijnse president Duterte: de kogel. En in het Westen kan het leiden tot acceptatie en behandelingen die de chronische verslaafde allereerst een menswaardig bestaan proberen te geven, zoals heroïne- of alcoholverstrekking aan langdurig verslaafden.

Verslaving begint dus als een slechte gewoonte met negatieve gezondheidsconsequenties, in de metafoor van een hersenziekte zou er eerder gesproken kunnen worden van een flinke hersengriep waar de verslaafde met of zonder hulp gelukkig weer vanaf kan raken. En verslaving kan in sommige gevallen uitlopen op een hersenziekte, waarbij stoppen steeds moeilijker wordt vanwege veranderingen in de hersenen.